Rybom w polskich wodach szkodzi przede wszystkim to, co zmienia samą wodę: zanieczyszczenia, wahania jej poziomu i niszczenie roślinności. Do tego dochodzą gatunki obce, kłusownictwo i presja kormorana. Część tych zagrożeń wędkarz może ograniczyć sam, pozostałe powinien umieć rozpoznać i zgłosić.
- Kormoran jest objęty ochroną częściową - wędkarzowi nie wolno go zabijać, płoszyć z gniazd ani niszczyć kolonii.
- Złowionej ryby lub raka gatunku nierodzimego nie wolno wypuścić - trzeba je niezwłocznie uśmiercić.
- Śnięte ryby i podejrzany zrzut zgłasza się inspekcji ochrony środowiska i uprawnionemu do rybactwa.
- Wycinanie roślin z wody lub brzegu wymaga pozwolenia wodnoprawnego.
- Połów prądem, trucizną, materiałami wybuchowymi i sieciami bez uprawnień to przestępstwo.
- Kłusownictwo zgłasza się policji lub straży rybackiej - bez własnej interwencji.
Sześć zagrożeń w skrócie
| Zagrożenie | Jak szkodzi rybom | Co może zrobić wędkarz |
|---|---|---|
| kormoran | zjada głównie drobne ryby i żeruje stadnie | nie płoszyć i nie zabijać; szkody zgłaszać gospodarzowi wody |
| gatunki obce | zjadają ikrę i narybek, wypierają gatunki rodzime, przenoszą choroby | uśmiercić złowiony okaz, nie przewozić żywych ryb między wodami |
| zanieczyszczenia | zatrucia, zakwity, brak tlenu | zgłosić, opisać, nie zabierać śniętych ryb |
| wahania poziomu wody | odsłaniają ikrę i narybek, odcinają tarliska | zgłaszać odcięte ryby, nie łowić ryb uwięzionych w kałużach |
| niszczenie roślinności | znikają tarliska, kryjówki narybku i źródło tlenu | nie wycinać, nie wydeptywać, nie kotwiczyć w roślinach |
| kłusownictwo | omija wymiary, okresy ochronne i limity | zgłosić policji lub straży rybackiej |
Kormoran - chroniony ptak, który żywi się rybami
Kormoran (Phalacrocorax carbo) jest w Polsce gatunkiem rodzimym i znajduje się w wykazie zwierząt objętych ochroną częściową (załącznik nr 2, lp. 27 ). Obowiązują wobec niego zakazy z § 6 ust. 1 tego rozporządzenia, między innymi umyślnego zabijania, chwytania, niszczenia jaj oraz niszczenia gniazd, a dodatkowo zakaz umyślnego płoszenia lub niepokojenia w miejscach noclegu, rozrodu i żerowania zgrupowań ptaków (§ 6 ust. 3).
Wędkarz nie ma więc żadnego prawa "bronić łowiska" na własną rękę. Na odstępstwo od zakazów wobec gatunku objętego ochroną częściową może zezwolić regionalny dyrektor ochrony środowiska (art. 56 ust. 2 pkt 1 ), a wniosek składa gospodarz wody, nie osoba, która nad nią łowi. Jedyne złagodzenie zapisane w rozporządzeniu dotyczy obrębów hodowlanych: nie obowiązuje tam zakaz płoszenia i niepokojenia kormoranów oraz czapli siwych w miejscach żerowania zgrupowań ptaków migrujących lub zimujących (§ 6 ust. 6 ).
Ile jest kormoranów
Kolonie lęgowe liczy co roku Główny Inspektorat Ochrony Środowiska w ramach Monitoringu Ptaków Polski. W 2025 r. w Polsce gniazdowały 27 593 pary w 75 koloniach, a największa kolonia - 5830 par - znajdowała się na wyspie Chełminek na Zalewie Szczecińskim. W ośmiu koloniach nadmorskich gniazdowało 38,2% krajowej populacji. Mimo corocznych wahań liczebność populacji lęgowej w latach 2015-2025 pozostawała na stabilnym poziomie .
Te liczby dotyczą ptaków lęgowych. Jesienią i zimą nad polskimi wodami pojawiają się także ptaki przelotne i zimujące, których ten monitoring nie obejmuje.
Co zjada kormoran
Instytut Rybactwa Śródlądowego zbadał zawartość 174 żołądków kormoranów z północno-wschodniej Polski. Znaleziono w nich 14 gatunków ryb. Najczęściej był to okoń (72,2% prób), dalej płoć (30,8%), leszcz (22,6%), ukleja (16,5%) i sielawa (13,5%). Większość ofiar miała od 7 do 9 cm długości, choć trafiały się ryby dłuższe niż 60 cm .
Kormoran zjada więc głównie ryby drobne i pospolite. Żeruje tam, gdzie ryb jest dużo i łatwo je złapać - stąd konflikty na stawach hodowlanych, dla których rozporządzenie przewiduje osobną regułę.
Nad wodą: stado kormoranów żerujące na łowisku zgłoś uprawnionemu do rybactwa. To on może wystąpić o zezwolenie na odstępstwo od zakazów - Ty nie możesz zrobić nic poza zgłoszeniem.
Gatunki obce - zagrożenie, które przenosi człowiek
Gatunki nierodzime konkurują z rodzimymi o pokarm i kryjówki, a babki i sumiki zjadają ikrę oraz narybek. Raki inwazyjne przenoszą dżumę raczą, na którą giną raki rodzime.
Przepisy nakładają na wędkarza trzy obowiązki:
- Uśmiercić złowiony okaz. Ryby i raki gatunków nierodzimych należy niezwłocznie uśmiercić i nie można ich wpuszczać ani do łowiska, w którym je złowiono, ani do innych wód (§ 8 ). Rozporządzenie wymienia w szczególności babkę byczą, łysą, rurkonosą i szczupłą, czebaczka amurskiego, sumika czarnego i karłowatego, trawiankę oraz raki: luizjańskiego, marmurkowego, pręgowatego i sygnałowego.
- Nie przewozić żywych ryb. Zakazane jest wprowadzanie do środowiska oraz przemieszczanie w środowisku gatunków obcych (art. 7 ust. 1 ), a ryby przeznaczone na przynętę wolno wprowadzać wyłącznie do wód, z których zostały pozyskane (art. 7 ust. 1a ).
- Zgłosić. Kto stwierdzi w środowisku inwazyjny gatunek obcy stwarzający zagrożenie dla Unii albo dla Polski, niezwłocznie zgłasza to wójtowi, burmistrzowi albo prezydentowi miasta (art. 15 ust. 1 ).
Uwaga na pomyłkę w drugą stronę: rak szlachetny i rak błotny są rodzime i chronione, a ich połów bez uprawnień jest przestępstwem (art. 27c ust. 1 pkt 1 ). Jeżeli nie masz pewności, co złowiłeś, nie uśmiercaj.
Jak rozpoznać poszczególne gatunki, opisuje artykuł Gatunki obce i inwazyjne - obowiązki wędkarza.
Zanieczyszczenia - od ścieków po zanętę
Zanieczyszczenie zabija ryby na dwa sposoby. Pierwszy to bezpośrednie zatrucie - ściekami, substancjami ropopochodnymi albo toksynami glonów. Drugi działa wolniej: nadmiar związków azotu i fosforu powoduje przyspieszony wzrost glonów i roślin, czyli eutrofizację (art. 16 pkt 32 lit. c ). Zakwit najpierw zabarwia wodę, a gdy zamiera, jego rozkład zużywa tlen i kończy się przyduchą.
Odra, lato 2022
Latem 2022 r. dorzecze Odry dotknęła katastrofa ekologiczna. Z Odry i jej dopływów wyłowiono co najmniej 350 ton zatrutych ryb. Według analiz naukowców z Uniwersytetu Szczecińskiego, opublikowanych pod koniec 2023 r., wyginęło ponad 3 mln ryb, czyli około 1650 ton - 60% ich biomasy w rzece . Według wstępnego raportu zespołu badawczego powołanego przy Instytucie Ochrony Środowiska ryby zabiły toksyny wytwarzane przez Prymnesium parvum, tak zwaną złotą algę .
Dla wędkarza ważne są dwa wnioski. Zatrucie nie musi wyglądać jak plama oleju - woda może mieć zwykły kolor. A pierwszymi osobami, które widzą śnięte ryby, są zwykle ludzie nad wodą, więc od szybkości ich zgłoszenia zależy, czy inspektorzy zdążą pobrać próbki.
Co robisz Ty
- Zgłaszasz. Zanieczyszczenie - wojewódzkiemu inspektoratowi ochrony środowiska, śnięte ryby - także uprawnionemu do rybactwa, a przy zagrożeniu dla ludzi dzwonisz pod 112. Na zbiornikach poza PZW (np. żwirowniach czy wodach miejskich) zamiast okręgu PZW powiadamiasz zarządcę lub właściciela akwenu.
- Nie zabierasz śniętych ryb. Nawet świeża, wymiarowa ryba może pochodzić z zatrutej wody.
- Nie dokładasz własnych zanieczyszczeń. Niezjedzona zanęta rozkłada się na dnie i zużywa tlen, a resztki żyłki, opakowania i paliwo z silnika zostają w wodzie na długo.
Szczegóły zgłoszenia opisuje artykuł Śnięte ryby i zanieczyszczenie wody - jak zgłosić problem, a mechanizm przyduchy - Temperatura, tlen i przyducha.
Wahania poziomu wody
Wiele gatunków składa ikrę płytko. Szczupak trze się wczesną wiosną na zalanych łąkach i płyciznach, a roślinność strefy brzegowej jest podłożem ikry także dla leszcza i okonia. Gdy woda opada szybciej, niż rozwija się ikra, ikra i wylęg zostają na suchym brzegu. Gdy podnosi się gwałtownie, może zmyć ikrę albo przykryć tarliska osadem.
Poziom wody zmienia się naturalnie - po roztopach, ulewach i w czasie suszy - oraz w wyniku pracy urządzeń piętrzących: zbiorników retencyjnych, jazów i elektrowni wodnych. Skutki dla ryb są podobne:
- odsłonięte tarliska wiosną i wczesnym latem;
- odcięte starorzecza i zatoki, w których narybek ginie, gdy woda wysycha albo się przegrzewa;
- niska woda latem - cieplejsza, uboższa w tlen i silniej zanieczyszczona, bo ta sama ilość ścieków trafia do mniejszej ilości wody;
- brak ciągłości rzeki - piętrzenia zamykają rybom wędrownym drogę na tarliska.
Prawo przewiduje na to narzędzia, ale nie dla wędkarza. W szczególnie uzasadnionych przypadkach, w celu ochrony ryb i zapewnienia im możliwości odbycia tarła, marszałek województwa może zobowiązać użytkownika wód do umożliwienia swobodnego przepływu ryb, a zarząd województwa - wskazać miejsce i czas, w którym obowiązuje całkowity albo częściowy zakaz amatorskiego połowu ryb (art. 17 ust. 3 ). Gdy woda wystąpi poza linię brzegu, zabrania się czynienia przeszkód w jej odpływie (art. 19 ust. 1), a naruszenie tego zakazu jest przestępstwem (art. 27c ust. 1 pkt 4).
Nad wodą: ryby uwięzione w kałuży po opadnięciu wody nie są "niczyje". Ich wyławianie rękami, podbierakiem czy siatką nie jest amatorskim połowem ryb. Zgłoś miejsce uprawnionemu do rybactwa - to on decyduje, co z nimi zrobić.
Łowienie przy samych piętrzeniach też jest ograniczone: połów w odległości mniejszej niż 50 m od budowli i urządzeń hydrotechnicznych piętrzących wodę jest zabroniony (art. 8 ust. 1 pkt 4 ), bo właśnie tam gromadzą się ryby zatrzymane w wędrówce.
Niszczenie roślinności wodnej i brzegowej
Roślinność strefy brzegowej pełni trzy funkcje naraz: jest podłożem, na którym wiele gatunków składa ikrę, kryjówką narybku przed drapieżnikami oraz źródłem tlenu, bo rośliny zanurzone prowadzą fotosyntezę pod wodą. Brzeg wykoszony do gołej ziemi wygląda porządnie, ale dla ryb jest pusty.
Roślinność znika z kilku powodów: przez regulację i umacnianie brzegów, wykaszanie i bagrowanie, falowanie wywołane przez łodzie motorowe, wydeptywanie stanowisk, a także przez samych wędkarzy wycinających "okna" w trzcinach i rdestnicach.
Przepisy są tu jednoznaczne:
- wycinanie roślin z wód lub brzegu to szczególne korzystanie z wód i wymaga pozwolenia wodnoprawnego (art. 34 pkt 8 i art. 389 pkt 2 );
- w obrębie ochronnym zabronione są czynności szkodliwe dla ryb, w szczególności naruszanie urządzeń tarliskowych, dna zbiornika i roślinności wodnej (art. 14 ust. 2 ) - to przestępstwo (art. 27c ust. 1 pkt 4);
- zabronione jest niszczenie ikry złożonej na tarliskach i krześliskach (art. 8 ust. 2 ).
Więcej w artykułach Zarastanie łowisk - czy wędkarz może wykosić rośliny oraz Obręby ochronne i tarliska - gdzie nie wolno łowić.
Kłusownictwo
Kłusownik nie przestrzega wymiarów, okresów ochronnych ani limitów, czyli wszystkiego, co ma zapewnić rybom rozród. Sieć albo prąd nie wybierają: giną także ryby niewymiarowe, chronione i narybek.
Najcięższe czyny ustawa traktuje jako przestępstwa, zagrożone grzywną, ograniczeniem wolności albo pozbawieniem wolności do lat 2 (art. 27c ust. 1 ):
- połów rybackimi narzędziami lub urządzeniami połowowymi przez osobę nieuprawnioną;
- połów przez wytwarzanie w wodzie pola elektrycznego, środkami trującymi i odurzającymi, narzędziami kaleczącymi, materiałami wybuchowymi oraz przez głuszenie (art. 8 ust. 1 pkt 6-10);
- wyciąganie ryb i raków z nor (art. 11);
- połów w obrębie ochronnym i niszczenie ikry na tarliskach.
Łowienie wędką bez karty albo zezwolenia, zabranie ryby niewymiarowej lub w okresie ochronnym to wykroczenia. Zgłasza się je tak samo.
Zgłaszasz, nie interweniujesz. Policję zawiadamiasz pod numerem 112, Państwową Straż Rybacką i straż okręgu - pod numerami z ich stron. Zapisz miejsce, czas, liczbę osób i numer rejestracyjny pojazdu. Nie wyciągaj znalezionych sieci z wody i nie wchodź do wody, gdy podejrzewasz połów prądem.
Uprawnienia straży opisuje artykuł Straż rybacka - kto kontroluje wędkarza i jakie ma uprawnienia, a kary - Kary za brak karty wędkarskiej i łamanie przepisów.
Co z tego wynika dla wędkarza
- Wypuszczaj ostrożnie to, co musi wrócić do wody - ryby niewymiarowe, w okresie ochronnym i chronione.
- Uśmiercaj gatunki obce i nie przewoź żywych ryb między wodami.
- Zostaw rośliny w spokoju - nie wycinaj, nie wydeptuj, nie kotwicz w nich łodzi.
- Dawkuj zanętę i zabieraj ze sobą wszystkie odpady.
- Zgłaszaj śnięte ryby, zrzuty, sieci i ryby odcięte przez opadającą wodę.
- Nie wymierzaj sprawiedliwości sam - ani kłusownikowi, ani kormoranowi.
Na egzaminie
- Dlaczego przepisy każą uśmiercać złowione ryby gatunków nierodzimych zamiast je wypuszczać?
- Co powinien zrobić wędkarz, który stwierdził w wodzie obecność inwazyjnego gatunku obcego stwarzającego zagrożenie dla Unii lub dla Polski?
- Co powinien zrobić wędkarz, który zauważył zanieczyszczenie wody lub jego skutki?
- Które zjawiska są objawem pogorszenia się warunków tlenowych w zbiorniku?
- Dlaczego strefa brzegowa z roślinnością ma znaczenie dla rybostanu?
- Które sposoby połowu są przestępstwem, a nie wykroczeniem?
- Co powinien zrobić wędkarz, który zauważył kłusownika zastawiającego sieci?
Pytań o kormorana w naszej bazie nie ma - komisje pytają o obowiązki wędkarza, a nie o ptaki. Pozostałe pięć zagrożeń pojawia się regularnie.
Najczęściej zadawane pytania
Co powinien zrobić wędkarz, który zauważył zanieczyszczenie wody lub jego skutki?
Regulamin amatorskiego połowu ryb nakłada obowiązek zgłoszenia: w razie zauważenia zanieczyszczenia wody lub jego skutków wędkarz powiadamia uprawnionego do rybactwa albo właściwe służby .
Za skutki zanieczyszczenia uznaje się m.in. śnięte ryby, zmianę koloru wody, plamy olejowe i nienaturalny zapach.
Czas ma tu znaczenie: im wcześniej zgłoszenie, tym większa szansa ustalenia sprawcy i ograniczenia szkody. Samodzielne usuwanie zanieczyszczenia jest niebezpieczne i zaciera ślady. Uprawniony do rybactwa odpowiada za racjonalną gospodarkę rybacką w obwodzie, art. 6 ust. 1 .
Zgłoszenie jest właściwym postępowaniem; jako obowiązek wędkarza wprowadza je regulamin PZW - warunek zezwolenia użytkownika wód, nie przepis krajowy.
Co powinien zrobić wędkarz, który zauważył kłusownika zastawiającego sieci?
Zauważone kłusownictwo zgłasza się niezwłocznie organom ścigania: Policji albo straży rybackiej .
Samodzielne wyjmowanie sieci i próby zatrzymania są niebezpieczne, a przy tym niszczą dowody potrzebne w postępowaniu. Uprawnienia do kontroli i zatrzymania mają wyznaczone służby: Państwowa Straż Rybacka, art. 23 , i Społeczna Straż Rybacka, art. 25.
Połów rybackimi narzędziami przez osobę nieuprawnioną jest przestępstwem zagrożonym karą do 2 lat pozbawienia wolności - art. 27c ust. 1 pkt 2. Podobnie zgłasza się zauważone w wodzie porzucone narzędzia połowowe.
W jaki sposób betonowanie brzegów i prostowanie zakoli rzek wpływa na populacje klenia, brzany i świnki?
Ryby reofilne (prądolubne), takie jak brzana, świnka, kleń i certy, potrzebują do rozrodu i żerowania zróżnicowanego koryta: kamienistych bystrzy o szybkim prądzie do natlenienia ikry oraz spokojnych zakoli, podmytych korzeni i starorzeczy, w których chroni się wylęg.
Uregulowanie rzeki w prosty kanał bez naturalnej strefy brzegowej likwiduje zarówno tarliska, jak i kryjówki narybku, co prowadzi do zaniku tych gatunków nawet w czystej chemicznie wodzie.
Dlaczego przepisy każą uśmiercać złowione ryby gatunków nierodzimych zamiast je wypuszczać?
Gatunki nierodzime konkurują z rodzimymi o pokarm i kryjówki, a babki i sumiki zjadają ikrę oraz narybek gatunków miejscowych. Wypuszczony okaz wraca do rozrodu i inwazja trwa - dlatego § 8 każe złowione okazy niezwłocznie uśmiercić i zabrania wpuszczania ich do jakichkolwiek wód.
Brak wymiaru ochronnego nie jest przyczyną, lecz skutkiem: gatunków tych rozporządzenie nie chroni, bo chronić ich nie ma po co.
Szerzej działa zakaz wprowadzania do środowiska i przemieszczania w środowisku gatunków obcych - art. 7 ust. 1 . Uśmiercenie musi powodować minimum cierpienia, art. 33 ust. 1a .
Co powinien zrobić wędkarz, który stwierdził w wodzie obecność inwazyjnego gatunku obcego stwarzającego zagrożenie dla Unii lub dla Polski?
Kto stwierdzi obecność w środowisku inwazyjnego gatunku obcego stwarzającego zagrożenie dla Unii albo dla Polski, niezwłocznie zgłasza ten fakt wójtowi, burmistrzowi albo prezydentowi miasta właściwemu ze względu na miejsce stwierdzenia - art. 15 ust. 1 .
Zgłoszenie zawiera dane zgłaszającego, nazwę gatunku, liczbę okazów i miejsce stwierdzenia, art. 15 ust. 2.
Obowiązek działa obok reguły z § 8 , która każe niezwłocznie uśmiercić złowione okazy gatunków nierodzimych i zabrania wpuszczania ich do jakichkolwiek wód. Zgłoszenie pozwala uruchomić działania zaradcze na całym akwenie.
Które sposoby połowu są przestępstwem, a nie wykroczeniem?
Artykuł 27c ust. 1 pkt 4 czyni przestępstwem naruszenie zakazów z art. 8 ust. 1 pkt 6-10 - wśród nich pola elektrycznego, środków trujących, narzędzi kaleczących, materiałów wybuchowych i głuszenia - a także z art. 11, czyli wyciągania ryb i raków z nor oraz naruszania nor. Grozi za to kara do 2 lat pozbawienia wolności.
Połów trzema wędkami narusza art. 8 ust. 1 pkt 11, a połów bliżej niż 50 m od jazu - pkt 4. Oba mieszczą się w przedziale pkt 1-5 i 11-13, więc są wykroczeniami z art. 27b ust. 1 pkt 1.
Różnica jest istotna: wykroczenie sądzi sąd w trybie wykroczeniowym, przestępstwo w postępowaniu karnym.
Stan prawny: ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 883 ze zm.) , rozporządzenie w sprawie połowu ryb (Dz. U. z 2023 r. poz. 1373) , rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2022 r. poz. 2380) . Dane o liczebności kormorana według Monitoringu Ptaków Polski za 2025 r., stan na październik 2026 r.
Gdzie zgłosić zanieczyszczenie wody lub śnięte ryby na łowisku poza PZW, np. na żwirowni lub zbiorniku miejskim?
Zgłoszenie zanieczyszczenia wody nie zależy od członkostwa w PZW ani od posiadania zezwolenia PZW. Na żwirowni, zbiorniku miejskim, stawie gminy albo łowisku stowarzyszenia zawiadamiasz służby państwowe oraz właściwego zarządcę akwenu:
- Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska (WIOŚ) - przy każdym podejrzeniu skażenia, zrzutu ścieków, plam olejowych, zmiany barwy lub zapachu wody oraz śniętych ryb o niejasnej przyczynie. Każdy WIOŚ przyjmuje zgłoszenia interwencyjne (całodobowe telefony dyżurne i formularze są na stronach inspektoratów).
- Numer alarmowy 112 (Państwowa Straż Pożarna, Policja) - przy dużym wycieku, substancji nieznanego pochodzenia, masowym śnięciu ryb, zagrożeniu dla ludzi albo gdy widzisz sprawcę na gorącym uczynku (art. 75, 77 i 478 ustawy - Prawo wodne ; art. 182 Kodeksu karnego).
- Gospodarz, zarządca lub właściciel zbiornika - zamiast okręgu PZW powiadamiasz podmiot prowadzący daną wodę, np. urząd miasta lub gminy, miejski ośrodek sportu i rekreacji, stowarzyszenie albo prywatnego właściciela.
- Państwowa Straż Rybacka (PSR) oraz Wody Polskie - PSR reaguje na wodach obwodów rybackich, w tym na zbiornikach połączonych z rzeką, oraz przy towarzyszącym kłusownictwie lub porzuconym sprzęcie połowowym (art. 22 i 23 ustawy o rybactwie śródlądowym ); w sprawach wód publicznych i nielegalnych wylotów działają też Wody Polskie (całodobowy numer kryzysowy Wód Polskich).
W praktyce część żwirowni przyrzecznych lub zbiorników miejskich znajduje się w obwodzie rybackim PZW albo innego uprawnionego mimo odrębnych zasad korzystania z brzegu - dlatego warto sprawdzić tablicę informacyjną na łowisku lub wykaz wód, a przy pilnym skażeniu w pierwszej kolejności dzwonić do WIOŚ lub pod 112.