Ryby oddychają tlenem rozpuszczonym w wodzie, a jego ilość maleje wraz ze wzrostem temperatury. Jednocześnie w cieple ryby zużywają więcej tlenu. Przyducha to sytuacja, w której zapotrzebowanie na tlen przewyższa jego dostępność — latem występuje najczęściej nad ranem, po upalnej nocy, a zimą pod lodem przykrytym śniegiem.
Ryba ma temperaturę wody
Ryby są zmiennocieplne, co oznacza, że temperatura ich ciała zależy od temperatury otaczającej wody. Gdy woda się ogrzewa, przyspiesza ich metabolizm — ryba potrzebuje więcej tlenu w każdej minucie życia, a po wysiłku, na przykład po holu, zapotrzebowanie to dodatkowo rośnie.
Temperatura wpływa również na rozwój ikry: w cieplejszej wodzie przebiega on szybciej, a w chłodniejszej wolniej. To jeden z powodów, dla których terminy tarła i okresy ochronne różnią się w zależności od gatunku.
Ciepła woda mieści mniej tlenu
Nasycona tlenem woda słodka zawiera go w przybliżeniu:
| Temperatura wody | Tlen przy pełnym nasyceniu |
|---|---|
| 0 °C | ok. 14,6 mg/l |
| 10 °C | ok. 11,3 mg/l |
| 20 °C | ok. 9,1 mg/l |
| 30 °C | ok. 7,6 mg/l |
Są to wartości dla pełnego nasycenia tlenem przy normalnym ciśnieniu. W rzeczywistym zbiorniku zawartość tlenu może być niższa, na przykład z powodu rozkładu materii organicznej, słabej wymiany gazowej lub dużej liczby organizmów.
W sierpniu ryba dostaje więc mniej tlenu właśnie wtedy, gdy — z powodu wyższej temperatury i przyspieszonego metabolizmu — potrzebuje go najwięcej.
Skąd tlen bierze się w wodzie i gdzie znika
Tlen dostaje się do wody z powietrza — szybciej, gdy wiatr wprawia powierzchnię w ruch, a nurt ją miesza — oraz w wyniku fotosyntezy roślin i glonów, która zachodzi tylko za dnia. Szczególnie korzystna jest roślinność zanurzona, ponieważ oddaje tlen bezpośrednio do toni wodnej.
Zużywają go wszystkie organizmy, także rośliny nocą, oraz rozkład martwej materii organicznej na dnie. Dlatego stężenie tlenu zmienia się w ciągu doby: rośnie w słoneczne popołudnie, spada przez noc i bywa najniższe o świcie.
Lato: warstwy w jeziorze i przyducha
Latem głębsze jezioro dzieli się na warstwy. Górna, nagrzana warstwa jest zwykle najlepiej natleniona, a dolna pozostaje chłodniejsza. Między nimi znajduje się warstwa gwałtownego spadku temperatury — termoklina — która utrudnia mieszanie się wody.
W żyznych zbiornikach dolna warstwa w ciągu lata traci tlen, ponieważ rozkład osadów zużywa go szybciej, niż dociera on z góry. Ryby zostają wtedy stłoczone w cieplejszej, natlenionej toni.
Przyducha letnia narasta, gdy jednocześnie występują upał, bezwietrzna pogoda, intensywny zakwit wody i ciepła noc. W dzień glony produkują tlen, ale nocą go zużywają. Gdy zakwit zamiera, jego rozkład pochłania kolejną porcję tlenu.
Ryby podpływające tuż pod powierzchnię i chwytające powietrze to sygnał alarmowy, a nie oznaka "dobrego żerowania".
Zima: przyducha pod lodem
Lód odcina wodę od powietrza, a warstwa śniegu na lodzie odcina światło. Rośliny przestają produkować tlen, a rozkład osadów trwa. Najbardziej narażone są płytkie, zamulone zbiorniki i starorzecza. Śnięte ryby odkrywa się często dopiero po roztopach.
Kto znosi mało tlenu, a kto nie
Ryby łososiowate i lipień potrzebują wody chłodnej i dobrze natlenionej - stąd ich związek z krainą pstrąga i lipienia. Karaś pospolity, lin i karp znoszą niedobór tlenu znacznie lepiej, dlatego utrzymują się w małych, zarastających zbiornikach, w których inne gatunki nie przetrwałyby lata.
Co z tego wynika dla wędkarza
- Wypuszczaj szybko. Po holu ryba ma dług tlenowy, a w ciepłej wodzie trudniej go spłacić. Latem odhaczaj rybę przeznaczoną do wypuszczenia bez zwłoki i nie trzymaj jej poza wodą.
- Nie przesadzaj z zanętą. Niezjedzona zanęta gnije na dnie, a jej rozkład zużywa tlen. W upale nadmiar zanęty przyspiesza przyduchę.
- Nie przetrzymuj ryb w siatce godzinami w nagrzanej wodzie przy brzegu.
- Śniętych ryb nie zabieraj. Taka ryba to sygnał o stanie wody. Zgłoś śnięcie uprawnionemu do rybactwa - na wodach PZW okręgowi, który wydał zezwolenie - a przy podejrzeniu zanieczyszczenia także inspekcji ochrony środowiska.
Nad wodą: ryby łapiące powietrze przy powierzchni o świcie w upalny tydzień to początek przyduchy. Zanotuj miejsce, godzinę i to, co widzisz - taka informacja pomoże gospodarzowi wody.
Na egzaminie
- Które zjawiska są objawem pogorszenia się warunków tlenowych w zbiorniku?
- Jaka roślinność naczyniowa wpływa szczególnie korzystnie na zaopatrzenie wód stojących w tlen?
- Dlaczego latem rybę przeznaczoną do wypuszczenia trzeba odhaczyć szczególnie szybko?
- Dlaczego nadmierne nęcenie może zaszkodzić wodzie?
- Czy istnieje zależność między rozwojem ikry a temperaturą wody?
W tej grupie pytań liczy się mechanizm, nie liczby: ciepła woda mieści mniej tlenu, rośliny zanurzone go dostarczają, a rozkład materii organicznej go zużywa.
Stan prawny: obowiązek niezwłocznego wypuszczenia żywej ryby złowionej wbrew zakazom wynika z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 883 ze zm.) . Pozostała treść opisuje zjawiska przyrodnicze, a nie przepisy.