Czerwona księga ryb i raków - zagrożone gatunki w Polsce

Czerwona lista to ocena, a nie zakaz

Czerwona lista przypisuje gatunkowi kategorię zagrożenia wzorowaną na systemie IUCN, a Czerwona księga rozwija ją w opisy: rozmieszczenie, liczebność, przyczyny regresu i proponowaną ochronę. Zbiorcza lista kręgowców Polski z 2022 r., opublikowana przez Instytut Ochrony Przyrody PAN, przejmuje oceny ryb i minogów z krajowej listy ichtiologów z 2009 r. [1].

Z żadnej z tych kategorii nie wynika zakaz połowu - autorzy śląskiej listy regionalnej piszą wprost, że czerwone listy „nie mają mocy aktów prawnych” [2]. Obowiązki nad wodą określają dwa inne akty: rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2022 r. poz. 2380) [3] - czego nie wolno chwytać ani przetrzymywać - oraz rozporządzenie rybackie z 2023 r. [4] - od jakiej długości i poza jakim okresem rybę wolno zabrać. Obie listy w dużej części się pokrywają, bo ochrona gatunkowa bywa odpowiedzią na zagrożenie, ale nie są tym samym. Koza pospolita ma na czerwonej liście kategorię najmniejszej troski (LC) i mimo to jest objęta ochroną częściową. Certa ma kategorię CR, a ochroną gatunkową objęta nie jest.

Nad wodą: o tym, czy rybę wolno złowić, rozstrzyga rozporządzenie o ochronie gatunkowej, a o tym, czy wolno ją zabrać - wymiar i okres ochronny.

Które ryby i minogi są na czerwonej liście

Lista z 2022 r. obejmuje 32 gatunki ryb [1]:

Na liście brakuje lipienia, węgorza, troci wędrownej i pstrąga potokowego. Autorzy pominęli je nie dlatego, że nic im nie grozi, lecz dlatego, że ich populacje są sztucznie podtrzymywane zarybieniami prowadzonymi w celach gospodarczych; lipień utrzymuje się w naturze w części rzek, ale i tam jest zasilany materiałem z hodowli.

Najdłuższą historię ma łosoś. W pierwszym wydaniu listy (1992) miał kategorię EN, w drugim (2002) - CR, a od 2009 r. jest uznawany za wymarły w kraju. Ostatnie tarlaki rodzimej populacji wchodziły do Drawy i Płocicznej do połowy lat 80. XX wieku; dziś gatunek utrzymuje się głównie dzięki hodowli restytucyjnej. W tej samej sytuacji jest głowacica. Podobnie jest z jesiotrem: badania genetyczne wykazały, że bałtycka populacja, która wymarła w połowie XX wieku, należała w przeważającej części do jesiotra ostronosego, i dlatego jego restytucja w Polsce opiera się na rybach pochodzących z rzek Kanady.

Ryby z czerwonej listy, które wolno łowić

Dla wędkarza najważniejsza jest grupa gatunków zagrożonych, które mimo to nie są objęte ochroną gatunkową. Chroni je tylko wymiar i okres ochronny z § 6 ust. 1 i § 7 ust. 1 rozporządzenia z 2023 r. [4]:

Boleń i sapa, oba w kategorii NT, nie mają krajowego okresu ochronnego, a sapa nie ma też krajowego wymiaru - ich ochronę ustalają okręgi.

Dwa gatunki mają status mieszany. Głowacica jest objęta ochroną ścisłą tylko w dorzeczu Dunaju; w pozostałych wodach ma wymiar 70 cm i okres ochronny od 1 marca do 31 maja. Ciosa jest objęta ochroną częściową z wyłączeniem populacji Zalewu Wiślanego (zał. nr 2 poz. 53 [3]).

Nad wodą: od 1 stycznia do 15 maja nie zabierzesz certy, świnki ani brzany, a brzany i certy - aż do 30 czerwca. Wyjątkiem jest certa w Wiśle poniżej zapory we Włocławku, chroniona jesienią. Wymiar krajowy jest dolną granicą; okręg może go podnieść albo zakazać zabierania, o czym niżej.

Ryby z czerwonej listy objęte ochroną gatunkową

Pozostałe zagrożone gatunki są chronione niezależnie od kategorii. Ochroną ścisłą (zał. nr 1) objęte są jesiotr ostronosy, koza złotawa, strzebla błotna, głowacica w dorzeczu Dunaju i minóg morski. Ochroną częściową (zał. nr 2) - m.in. aloza, parposz, piskorz, piekielnica, brzanka, różanka, ciosa, oba kiełbie, koza dunajska, koza pospolita, oba głowacze, iglicznia, dennik oraz minogi rzeczny, strumieniowy i ukraiński [3].

Przy tych gatunkach zakazane jest już umyślne chwytanie (§ 6 ust. 1 pkt 2), a także przetrzymywanie i posiadanie okazów (pkt 6). Nie ma tu wymiaru, do którego można by się odwołać: rybę przypadkowo złowioną wypuszczasz niezwłocznie. Jesiotr ostronosy jest dodatkowo chroniony przez cały rok przepisem rybackim (§ 7 ust. 1 pkt 4 [4]) i jako jedyny nie korzysta ze skrócenia okresu ochronnego o dzień ustawowo wolny od pracy. Szczegóły obu list i relacji między nimi opisuje artykuł Statusy ochronne ryb - ochrona gatunkowa, wymiar i lista IGO.

Rak szlachetny w czerwonej księdze

Rak szlachetny ma w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt - Bezkręgowce kategorię VU, narażony [5]. Do końca XIX wieku był gatunkiem pospolitym w całym kraju, a jeszcze w 1927 r. wyeksportowano z Polski 611 ton raków. Dziś występuje nielicznie, na izolowanych stanowiskach, głównie w pasie pojezierzy oraz w województwach lubelskim i podkarpackim. Autorzy opisu potwierdzają ponad 130 stanowisk, częściowo restytuowanych, w większości z małymi albo szczątkowymi populacjami w niewielkich zbiornikach i ciekach.

Księga wymienia wśród zagrożeń zanieczyszczanie wód, dżumę raczą, wypieranie przez obce raki pręgowatego i sygnałowego, drapieżnictwo wydry i norki amerykańskiej oraz kłusownictwo. W latach 1999-2000 w ramach programu restytucji przeniesiono około 38 000 dorosłych raków szlachetnych do 42 stanowisk.

Rak błotny w czerwonej księdze nie figuruje, ale prawo traktuje oba gatunki identycznie. Oba są objęte ochroną częściową (zał. nr 2 poz. 102 i 103 [3]), a ustawa o rybactwie śródlądowym stanowi wprost, że rak błotny i rak szlachetny nie mogą być przedmiotem amatorskiego połowu (art. 2 ust. 1 [6]). Połów raka szlachetnego lub błotnego przez osobę do tego nieuprawnioną jest przestępstwem zagrożonym grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 27c ust. 1 pkt 1). Wymiary i okresy ochronne tych raków w rozporządzeniu rybackim (§ 6 ust. 1 pkt 24-25, § 7 ust. 1 pkt 18-19) tego zakazu nie znoszą.

Z rakami obcymi jest odwrotnie: rak luizjański, marmurkowy, pręgowaty i sygnałowy złowione przy okazji muszą zostać niezwłocznie uśmiercone i nie wolno ich wpuścić do żadnej wody (§ 8 [4]).

Nad wodą: raka, którego nie rozpoznajesz, najpierw oznaczasz, a dopiero potem decydujesz. Rak sygnałowy ma na szczypcach białą lub turkusową plamę; rak rodzimy wraca do wody niezwłocznie; obcy nie wraca do niej wcale. Opisy gatunków znajdziesz w atlasie: rak szlachetny, rak błotny.

Czerwone listy wojewódzkie

Oprócz listy krajowej powstają listy regionalne, które pokazują, że ten sam gatunek może być w jednej części kraju bezpieczny, a w innej zagrożony. W województwie śląskim zespół ichtiologów uznał za zagrożone w różnych dorzeczach albo na całym obszarze województwa minoga strumieniowego, brzanę, karasia pospolitego, różankę, certę, świnkę, piekielnicę, kozę dunajską, kozę złotawą, piskorza i miętusa [2]. Wyraźny regres lokalnych populacji odnotowano tam także u gatunków z kategorii najmniejszej troski: strzebli potokowej, jelca, jazia, klenia i ukleji.

Autorzy tej listy wskazują dwie grupy zagrożeń. Zasięgi ryb typowo rzecznych i wędrownych kurczą się, a ich liczebność maleje, głównie z powodu przekształcania koryt i zanieczyszczenia rzek. Ryby preferujące wody stojące i wolno płynące tracą siedliska wskutek likwidowania starorzeczy i innych zbiorników w dolinach rzek oraz osuszania terenów podmokłych.

Na egzaminie

Pytania egzaminacyjne nie odwołują się do kategorii czerwonej listy - sprawdzają przepisy, które z niej wynikają w praktyce:

• Która z ryb jest objęta ochroną ścisłą?
• Czy rak szlachetny i rak błotny mogą być przedmiotem amatorskiego połowu?
• Jest 10 stycznia. Wędkarz złowił świnkę o długości 30 cm i chce ją zabrać. Czy wolno mu?
• Wędkarz złowił jesiotra ostronosego w sierpniu i twierdzi, że wolno go zabrać, bo nie ma wymiaru ochronnego. Czy ma rację?
• Złowiłeś raka i nie jesteś pewien, czy to rak szlachetny (gatunek chroniony) czy rak sygnałowy (IGO). Co powinieneś zrobić?

Sprawdź w swoim okręgu

Okręgi PZW idą przy zagrożonych rybach prądolubnych dalej niż przepis krajowy. Całoroczny zakaz zabierania brzany obowiązuje na terenie całych okręgów Ciechanów, Siedlce, Sieradz i Wrocław, świnki - Ciechanów i Siedlce, a certy - Kielce [7]. Zakazy dotyczące pojedynczych wód dochodzą do tego osobno: w okręgu Bielsko-Biała brzany i świnki nie wolno zabierać z obwodu rybackiego nr 1 rzeki Soły, w okręgu Nowy Sącz brzany - z Dunajca i jego dopływów powyżej mostu „Pod Hubą” w Dębnie, w okręgu Krosno - z Sanu od tablicy Międzybrodzie do mostu w Dobrej. Siedem okręgów podnosi dla całego swojego terenu wymiar ochronny świnki z krajowych 25 do 30 cm, a Tarnów - do 35 cm, z wymiarem górnym 50 cm.

Więcej takich przypadków zebrano w artykule Ryby, których nie wolno zabierać w niektórych okręgach PZW. Przed wyjazdem sprawdź to w zezwoleniu okręgu, na którego wodach łowisz.

Stan prawny: rozporządzenie Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 2380 [3], rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 lipca 2023 r. (Dz. U. poz. 1373) [4], ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 883 ze zm.) [6], regulaminy okręgów PZW na 2026 r. [7]. Status zagrożenia: Z. Głowaciński, Czerwona lista kręgowców Polski - wersja uaktualniona, 2022 [1]; Polska czerwona księga zwierząt - Bezkręgowce, 2004 [5]; Czerwone listy zwierząt kręgowych województwa śląskiego, 2013 [2].