Polska czerwona lista kręgowców w wersji z 2022 r. obejmuje 32 gatunki ryb i 4 minogi. To ocena naukowa, a nie przepis: sama kategoria niczego nad wodą nie zakazuje. Część ryb z listy - certę, świnkę, brzanę, miętusa, sieję czy sielawę - wolno łowić z zachowaniem wymiaru i okresu ochronnego, a o tym, czego złowić nie wolno, decyduje rozporządzenie o ochronie gatunkowej. Rak szlachetny figuruje w czerwonej księdze jako gatunek narażony, a amatorski połów obu raków rodzimych jest zakazany ustawą.
- Czerwona lista ocenia ryzyko wymarcia, a obowiązki wędkarza wynikają z przepisów - to dwa różne porządki.
- Jako wymarłe w Polsce lista wymienia jesiotra zachodniego, jesiotra ostronosego, łososia i głowacicę; trzy ostatnie utrzymują się dzięki restytucji i zarybieniom.
- Krytycznie zagrożone (CR) są aloza, parposz, certa i ciosa, a spośród minogów - minóg morski.
- Certa (CR), świnka (EN) i brzana (VU) mają wymiar i okres ochronny, a nie ochronę gatunkową - łowić je wolno.
- Rak szlachetny ma w czerwonej księdze kategorię VU; oba raki rodzime są objęte ochroną częściową i nie mogą być przedmiotem amatorskiego połowu.
Czerwona lista to ocena, a nie zakaz
Czerwona lista przypisuje gatunkowi kategorię zagrożenia wzorowaną na systemie IUCN, a Czerwona księga rozwija ją w opisy: rozmieszczenie, liczebność, przyczyny regresu i proponowaną ochronę. Zbiorcza lista kręgowców Polski z 2022 r., opublikowana przez Instytut Ochrony Przyrody PAN, przejmuje oceny ryb i minogów z krajowej listy ichtiologów z 2009 r. .
| Kod | Kategoria |
|---|---|
| EXP | gatunek wymarły w dzisiejszych granicach Polski |
| CR | krytycznie zagrożony |
| EN | zagrożony |
| VU | narażony |
| NT | bliski zagrożenia |
| LC | najmniejszej troski |
| CD | utrzymywany dzięki zabiegom ochronnym, np. ochronie ex situ, i gospodarczym, np. zarybianiu |
| DD | dane niewystarczające |
Z żadnej z tych kategorii nie wynika zakaz połowu - autorzy śląskiej listy regionalnej piszą, że czerwone listy "nie mają mocy aktów prawnych" . Obowiązki nad wodą określają dwa inne akty: rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2022 r. poz. 2380) - czego nie wolno chwytać ani przetrzymywać - oraz rozporządzenie rybackie z 2023 r. - od jakiej długości i poza jakim okresem rybę wolno zabrać. Czerwona lista i lista gatunków chronionych w dużej części się pokrywają, ale nie są tym samym. Koza pospolita ma na czerwonej liście kategorię najmniejszej troski (LC) i mimo to jest objęta ochroną częściową. Certa ma kategorię CR, a ochroną gatunkową objęta nie jest.
Nad wodą: o tym, czy gatunek w ogóle wolno łowić, rozstrzyga rozporządzenie o ochronie gatunkowej, a o tym, od jakiej długości i w jakim czasie - wymiar i okres ochronny.
Które ryby i minogi są na czerwonej liście
Lista z 2022 r. obejmuje 32 gatunki ryb :
| Kategoria | Ryby | Minogi |
|---|---|---|
| EXP | jesiotr zachodni; jesiotr ostronosy, łosoś, głowacica (CD) | - |
| CR | aloza, parposz, certa, ciosa | minóg morski |
| EN | troć jeziorowa, strzebla błotna, świnka, piekielnica | minóg rzeczny |
| VU | sieja, sielawa, stynka, różanka, kiełb białopłetwy, brzana, koza złotawa, piskorz, miętus, głowacz białopłetwy, głowacz pręgopłetwy | minóg strumieniowy, minóg ukraiński |
| NT | strzebla potokowa, boleń, kiełb Kesslera, brzanka, sapa, koza dunajska | - |
| LC | koza | - |
| DD | iglicznia, dennik | - |
Na liście brakuje lipienia, węgorza, troci wędrownej i pstrąga potokowego. Autorzy pominęli je, bo ich populacje podtrzymują zarybienia prowadzone w celach gospodarczych. Lipień rozmnaża się naturalnie w części rzek, ale i tam jest dorybiany.
Kategoria łososia zmieniała się z każdym wydaniem listy. W pierwszym (1992) miał kategorię EN, w drugim (2002) - CR, a od 2009 r. jest uznawany za wymarły w kraju. Ostatnie tarlaki rodzimej populacji wchodziły do Drawy i Płocicznej do połowy lat 80. XX wieku. Dziś łosoś, podobnie jak głowacica, utrzymuje się głównie dzięki hodowli restytucyjnej. Jesiotra także się odtwarza: badania genetyczne wykazały, że bałtycka populacja, która wymarła w połowie XX wieku, należała głównie do jesiotra ostronosego, dlatego do restytucji używa się ryb z rzek Kanady.
Ryby z czerwonej listy, które wolno łowić
Część zagrożonych gatunków nie jest objęta ochroną gatunkową. Chroni je tylko wymiar i okres ochronny z § 6 ust. 1 i § 7 ust. 1 rozporządzenia z 2023 r. :
| Gatunek | Lista 2022 | Wymiar ochronny | Okres ochronny |
|---|---|---|---|
| certa | CR | 30 cm | 1 stycznia - 30 czerwca; w Wiśle poniżej zapory we Włocławku 1 września - 30 listopada |
| świnka | EN | 25 cm | 1 stycznia - 15 maja |
| troć jeziorowa | EN | 50 cm | 1 września - 31 stycznia |
| brzana | VU | 40 cm | 1 stycznia - 30 czerwca |
| miętus | VU | 25 cm; w Odrze poniżej ujścia Warty 30 cm | 1 grudnia - koniec lutego; nie dotyczy Odry poniżej ujścia Warty |
| sieja | VU | 35 cm | 15 października - 31 grudnia |
| sielawa | VU | 18 cm | 15 października - 31 grudnia |
| boleń | NT | 40 cm | brak krajowego |
Boleń i sapa, oba w kategorii NT, nie mają krajowego okresu ochronnego, a sapa nie ma też krajowego wymiaru - ich ochronę ustalają okręgi.
Dwa gatunki są chronione tylko w części wód. Głowacica jest objęta ochroną ścisłą w dorzeczu Dunaju, a w pozostałych wodach ma wymiar 70 cm i okres ochronny od 1 marca do 31 maja. Ciosa jest objęta ochroną częściową z wyłączeniem populacji Zalewu Wiślanego (zał. nr 2 poz. 53 ).
Nad wodą: świnki nie zabierzesz od 1 stycznia do 15 maja, a brzany i certy - do 30 czerwca. Wyjątkiem jest certa w Wiśle poniżej zapory we Włocławku, chroniona jesienią. Okręg może wymiar podnieść albo w ogóle zakazać zabierania tych ryb.








Ryby z czerwonej listy objęte ochroną gatunkową
Pozostałe zagrożone gatunki są chronione niezależnie od kategorii. Ochroną ścisłą (zał. nr 1) objęte są jesiotr ostronosy, koza złotawa, strzebla błotna, głowacica w dorzeczu Dunaju i minóg morski. Ochroną częściową (zał. nr 2) - m.in. aloza, parposz, piskorz, piekielnica, brzanka, różanka, ciosa, oba kiełbie, koza dunajska, koza pospolita, oba głowacze, iglicznia, dennik oraz minogi rzeczny, strumieniowy i ukraiński .
Przy tych gatunkach zakazane jest już umyślne chwytanie (§ 6 ust. 1 pkt 2), a także przetrzymywanie i posiadanie okazów (pkt 6). Rybę złowioną przypadkowo wypuszczasz niezwłocznie, bez względu na jej długość. Jesiotr ostronosy jest dodatkowo chroniony przez cały rok przepisem rybackim (§ 7 ust. 1 pkt 4 ) i jako jedyny nie korzysta ze skrócenia okresu ochronnego o dzień ustawowo wolny od pracy. Szczegóły obu list i relacji między nimi opisuje artykuł Statusy ochronne ryb - ochrona gatunkowa, wymiar i lista IGO.
Rak szlachetny w czerwonej księdze
Rak szlachetny ma w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt - Bezkręgowce kategorię VU, narażony . Do końca XIX wieku był gatunkiem pospolitym w całym kraju, a jeszcze w 1927 r. wyeksportowano z Polski 611 ton raków. Dziś występuje nielicznie, na izolowanych stanowiskach, głównie w pasie pojezierzy oraz w województwach lubelskim i podkarpackim. Autorzy opisu potwierdzają ponad 130 stanowisk, częściowo restytuowanych, w większości z małymi albo szczątkowymi populacjami w niewielkich zbiornikach i ciekach.
Księga wymienia wśród zagrożeń zanieczyszczanie wód, dżumę raczą, wypieranie przez obce raki pręgowatego i sygnałowego, drapieżnictwo wydry i norki amerykańskiej oraz kłusownictwo. W latach 1999-2000 w ramach programu restytucji przeniesiono około 38 000 dorosłych raków szlachetnych do 42 stanowisk.
Rak błotny w czerwonej księdze nie figuruje, ale prawo traktuje oba gatunki identycznie. Oba są objęte ochroną częściową (zał. nr 2 poz. 102 i 103 ), a ustawa o rybactwie śródlądowym mówi, że rak błotny i rak szlachetny nie mogą być przedmiotem amatorskiego połowu (art. 2 ust. 1 ). Połów raka szlachetnego lub błotnego przez osobę do tego nieuprawnioną jest przestępstwem zagrożonym grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 27c ust. 1 pkt 1). Wymiary i okresy ochronne tych raków w rozporządzeniu rybackim (§ 6 ust. 1 pkt 24-25, § 7 ust. 1 pkt 18-19) tego zakazu nie znoszą.
Z rakami obcymi jest odwrotnie: rak luizjański, marmurkowy, pręgowaty i sygnałowy złowione przy okazji muszą zostać niezwłocznie uśmiercone i nie wolno ich wpuścić do żadnej wody (§ 8 ).
Nad wodą: zanim zdecydujesz, co zrobić ze złowionym rakiem, rozpoznaj gatunek. Rak sygnałowy ma na szczypcach białą lub turkusową plamę. Raka rodzimego wypuść od razu, a obcego nie wolno wypuścić. Opisy gatunków znajdziesz w atlasie: rak szlachetny, rak błotny.
Czerwone listy wojewódzkie
Oprócz listy krajowej powstają listy regionalne, które pokazują, że ten sam gatunek może być w jednej części kraju bezpieczny, a w innej zagrożony. W województwie śląskim zespół ichtiologów uznał za zagrożone w różnych dorzeczach albo na całym obszarze województwa minoga strumieniowego, brzanę, karasia pospolitego, różankę, certę, świnkę, piekielnicę, kozę dunajską, kozę złotawą, piskorza i miętusa . Wyraźny regres lokalnych populacji odnotowano tam także u gatunków z kategorii najmniejszej troski: strzebli potokowej, jelca, jazia, klenia i ukleji.
Autorzy tej listy wskazują dwie grupy zagrożeń. Zasięgi ryb typowo rzecznych i wędrownych kurczą się, a ich liczebność maleje, głównie z powodu przekształcania koryt i zanieczyszczenia rzek. Ryby preferujące wody stojące i wolno płynące tracą siedliska wskutek likwidowania starorzeczy i innych zbiorników w dolinach rzek oraz osuszania terenów podmokłych.
Na egzaminie
O kategorie czerwonej listy egzamin nie pyta. Pyta o przepisy chroniące te gatunki:
- Która z ryb jest objęta ochroną ścisłą?
- Czy rak szlachetny i rak błotny mogą być przedmiotem amatorskiego połowu?
- Jest 10 stycznia. Wędkarz złowił świnkę o długości 30 cm i chce ją zabrać. Czy wolno mu?
- Wędkarz złowił jesiotra ostronosego w sierpniu i twierdzi, że wolno go zabrać, bo nie ma wymiaru ochronnego. Czy ma rację?
- Złowiłeś raka i nie jesteś pewien, czy to rak szlachetny (gatunek chroniony) czy rak sygnałowy (IGO). Co powinieneś zrobić?
Sprawdź w swoim okręgu
Okręgi PZW chronią zagrożone ryby prądolubne mocniej niż przepis krajowy. Całoroczny zakaz zabierania brzany obowiązuje na terenie całych okręgów Ciechanów, Siedlce, Sieradz i Wrocław, świnki - Ciechanów i Siedlce, a certy - Kielce . Są też zakazy na pojedynczych wodach: w okręgu Bielsko-Biała brzany i świnki nie wolno zabierać z obwodu rybackiego nr 1 rzeki Soły, w okręgu Nowy Sącz brzany - z Dunajca i jego dopływów powyżej mostu "Pod Hubą" w Dębnie, w okręgu Krosno - z Sanu od tablicy Międzybrodzie do mostu w Dobrej. Siedem okręgów podnosi dla całego swojego terenu wymiar ochronny świnki z krajowych 25 do 30 cm, a Tarnów - do 35 cm, z wymiarem górnym 50 cm.
Więcej takich przypadków zebrano w artykule Ryby, których nie wolno zabierać w niektórych okręgach PZW. Przed wyjazdem sprawdź to w zezwoleniu okręgu, na którego wodach łowisz.
Najczęściej zadawane pytania
Która z ryb jest objęta ochroną ścisłą?
Strzebla błotna objęta jest ochroną ścisłą - załącznik nr 1 do rozporządzenia . Zakazane jest jej umyślne zabijanie, chwytanie i przetrzymywanie, § 6 ust. 1 , a także niszczenie siedlisk, w których żyje: drobnych, zarastających zbiorników i torfianek.
Złowioną przypadkiem strzeblę wypuszcza się natychmiast, najlepiej bez wyjmowania z wody.
Pozostałe warianty są przeciwieństwem: czebaczek amurski to gatunek inwazyjny, którego po złowieniu nie wolno wypuszczać - § 8 - a pstrąg źródlany jest obcym gatunkiem hodowlanym, nieobjętym żadną ochroną.
Czy rak szlachetny i rak błotny mogą być przedmiotem amatorskiego połowu?
Nie. Rak błotny i rak szlachetny nie mogą być przedmiotem amatorskiego połowu - art. 2 ust. 1 . Regulaminy okręgów powtarzają ten zakaz dosłownie . Oba są objęte ochroną gatunkową: zakazane jest ich umyślne zabijanie, chwytanie oraz przetrzymywanie i posiadanie okazów, § 6 ust. 1 .
Połów raka szlachetnego lub błotnego przez osobę nieuprawnioną jest przestępstwem zagrożonym karą do 2 lat pozbawienia wolności - art. 27c ust. 1 pkt 1 .
Wymiary ochronne raków z § 6 ust. 1 pkt 24 i 25 adresowane są do połowu w ramach gospodarki rybackiej, nie do wędkarza. Odwrotnie jest z rakami obcymi - tych po złowieniu nie wolno wypuszczać, § 8.
Jest 10 stycznia. Wędkarz złowił świnkę o długości 30 cm i chce ją zabrać. Czy wolno mu?
Nie. Okres ochronny świnki trwa od 1 stycznia do 15 maja - § 7 ust. 1 pkt 14 - więc 10 stycznia świnki zabrać nie wolno w żadnym rozmiarze.
Spełnienie wymiaru 25 cm z § 6 ust. 1 pkt 19 niczego nie zmienia: zakaz połowu ryb o wymiarach ochronnych i zakaz połowu w okresie ochronnym to dwa odrębne przepisy, art. 8 ust. 1 pkt 2 i 3 .
Spośród ryb z rozporządzenia tylko świnka ma okres ochronny, który kończy się w środku miesiąca (15 maja). Rybę wypuszcza się niezwłocznie, art. 9 ust. 1.
Wędkarz złowił jesiotra ostronosego w sierpniu i twierdzi, że wolno go zabrać, bo nie ma wymiaru ochronnego. Czy ma rację?
Nie ma racji. Okres ochronny jesiotra ostronosego trwa od 1 stycznia do 31 grudnia - § 7 ust. 1 pkt 4 . Jest to jedyny gatunek chroniony przez cały rok, a sierpień nie stanowi wyjątku.
Brak wymiaru ochronnego wynika właśnie z całorocznej ochrony: nie istnieje długość, powyżej której wolno by go zabrać. Jesiotr jest ponadto objęty ochroną gatunkową .
Jest też jedynym gatunkiem wyłączonym ze skracania okresu ochronnego o dzień ustawowo wolny od pracy, § 7 ust. 2. Osobnika wypuszcza się niezwłocznie i z należytą starannością, art. 9 ust. 1 .
Złowiłeś raka i nie jesteś pewien, czy to rak szlachetny (gatunek chroniony) czy rak sygnałowy (IGO). Co powinieneś zrobić?
Dokładne zidentyfikowanie gatunku - rak sygnałowy ma charakterystyczną białą lub turkusową plamę na szczypcach, co odróżnia go od chronionego raka szlachetnego.
Zgodnie z § 8 , rak sygnałowy jest gatunkiem obcym: złowiony okaz należy niezwłocznie uśmiercić i nie wolno go wpuszczać do żadnych wód, natomiast rak szlachetny podlega całorocznej ochronie na podstawie . Połów raka szlachetnego przez osobę do tego nieuprawnioną jest przestępstwem zagrożonym karą do 2 lat pozbawienia wolności - art. 27c ust. 1 pkt 1 . Naruszenie zakazów ochrony gatunkowej bez zezwolenia opisuje ponadto art. 131 pkt 14 .
Jedna cecha nie wystarcza do pewnego oznaczenia: plama na szczypcach bywa słabo widoczna, a w polskich wodach żyją też inne raki, m.in. pręgowaty, marmurkowy i błotny. Porównaj kilka cech naraz - barwę spodu szczypiec, ich kształt i powierzchnię, kolce na bokach pancerza i plamy na odwłoku - z kluczem do oznaczania raków. Jeśli po takim sprawdzeniu nadal nie wiesz, który to gatunek, zrób zdjęcie i zapytaj straż rybacką albo regionalną dyrekcję ochrony środowiska: przy nieoznaczonym raku żadne postępowanie nie daje pewności, że będzie zgodne z przepisami. Pamiętaj też, że rak sygnałowy jest inwazyjnym gatunkiem obcym (IGO) - jeśli masz pewność, że to on, musisz go niezwłocznie uśmiercić - wypuścić go nie wolno, § 8 .
Jakie przepisy obowiązują przy złowieniu raka pręgowanego lub raka sygnałowego i dlaczego nie wolno ich przemieszczać ani wrzucać do wody?
Rak pręgowaty (Faxonius limosus) i rak sygnałowy (Pacifastacus leniusculus) są wymienione w § 8 rozporządzenia: złowione okazy trzeba niezwłocznie uśmiercić i nie wolno ich wpuszczać ani do łowiska, w którym je złowiono, ani do innych wód . Oba gatunki są północnoamerykańskimi inwazyjnymi gatunkami obcymi i nosicielami dżumy raków (Aphanomyces astaci), śmiertelnej dla rodzimego raka szlachetnego i błotnego.
Ponieważ są to IGO z listy unijnej , obowiązują wobec nich także zakazy przetrzymywania, transportu i wykorzystywania. Za naruszenie zakazów ustawa o gatunkach obcych przewiduje odpowiedzialność karną i administracyjne kary pieniężne - art. 33 i 34 . Złowionego raka zabierz ze sobą uśmierconego, a nie żywego.
Jakie przepisy i ograniczenia obowiązują przy amatorskim połowie węgorza oraz dlaczego połów na sznury i pułapki jest przestępstwem?
Węgorza wolno łowić wyłącznie wędką, w ramach amatorskiego połowu ryb; krajowe zasady są takie : wymiar ochronny 50 cm - § 6 ust. 1 pkt 22, okres ochronny od 1 grudnia do 31 marca - § 7 ust. 1 pkt 17 oraz dobowy limit połowu do 2 sztuk - § 2 ust. 3. Okręgi PZW mogą w zezwoleniu podnieść wymiar lub obniżyć limit.
Sznurów hakowych, pęczków hakowych, więcierzy ani żaków nie wolno używać w amatorskim połowie: to rybackie narzędzia połowowe - § 9 . Połów nimi przez osobę nieuprawnioną do rybactwa jest przestępstwem zagrożonym grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 - art. 27c .