Czerwona księga ryb i raków - zagrożone gatunki w Polsce

Czerwona księga ryb i raków - zagrożone gatunki w Polsce

Polska czerwona lista kręgowców w wersji z 2022 r. obejmuje 32 gatunki ryb i 4 minogi. To ocena naukowa, a nie przepis: sama kategoria niczego nad wodą nie zakazuje. Część ryb z listy - certę, świnkę, brzanę, miętusa, sieję czy sielawę - wolno łowić z zachowaniem wymiaru i okresu ochronnego, a o tym, czego złowić nie wolno, decyduje rozporządzenie o ochronie gatunkowej. Rak szlachetny figuruje w czerwonej księdze jako gatunek narażony, a amatorski połów obu raków rodzimych jest zakazany ustawą.

Zapamiętaj
  • Czerwona lista ocenia ryzyko wymarcia, a obowiązki wędkarza wynikają z przepisów - to dwa różne porządki.
  • Jako wymarłe w Polsce lista wymienia jesiotra zachodniego, jesiotra ostronosego, łososia i głowacicę; trzy ostatnie utrzymują się dzięki restytucji i zarybieniom.
  • Krytycznie zagrożone (CR) są aloza, parposz, certa i ciosa, a spośród minogów - minóg morski.
  • Certa (CR), świnka (EN) i brzana (VU) mają wymiar i okres ochronny, a nie ochronę gatunkową - łowić je wolno.
  • Rak szlachetny ma w czerwonej księdze kategorię VU; oba raki rodzime są objęte ochroną częściową i nie mogą być przedmiotem amatorskiego połowu.

Czerwona lista to ocena, a nie zakaz

Czerwona lista przypisuje gatunkowi kategorię zagrożenia wzorowaną na systemie IUCN, a Czerwona księga rozwija ją w opisy: rozmieszczenie, liczebność, przyczyny regresu i proponowaną ochronę. Zbiorcza lista kręgowców Polski z 2022 r., opublikowana przez Instytut Ochrony Przyrody PAN, przejmuje oceny ryb i minogów z krajowej listy ichtiologów z 2009 r. .

Kod Kategoria
EXP gatunek wymarły w dzisiejszych granicach Polski
CR krytycznie zagrożony
EN zagrożony
VU narażony
NT bliski zagrożenia
LC najmniejszej troski
CD utrzymywany dzięki zabiegom ochronnym, np. ochronie ex situ, i gospodarczym, np. zarybianiu
DD dane niewystarczające

Z żadnej z tych kategorii nie wynika zakaz połowu - autorzy śląskiej listy regionalnej piszą, że czerwone listy "nie mają mocy aktów prawnych" . Obowiązki nad wodą określają dwa inne akty: rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2022 r. poz. 2380) - czego nie wolno chwytać ani przetrzymywać - oraz rozporządzenie rybackie z 2023 r. - od jakiej długości i poza jakim okresem rybę wolno zabrać. Czerwona lista i lista gatunków chronionych w dużej części się pokrywają, ale nie są tym samym. Koza pospolita ma na czerwonej liście kategorię najmniejszej troski (LC) i mimo to jest objęta ochroną częściową. Certa ma kategorię CR, a ochroną gatunkową objęta nie jest.

Nad wodą: o tym, czy gatunek w ogóle wolno łowić, rozstrzyga rozporządzenie o ochronie gatunkowej, a o tym, od jakiej długości i w jakim czasie - wymiar i okres ochronny.

Które ryby i minogi są na czerwonej liście

Lista z 2022 r. obejmuje 32 gatunki ryb :

Kategoria Ryby Minogi
EXP jesiotr zachodni; jesiotr ostronosy, łosoś, głowacica (CD) -
CR aloza, parposz, certa, ciosa minóg morski
EN troć jeziorowa, strzebla błotna, świnka, piekielnica minóg rzeczny
VU sieja, sielawa, stynka, różanka, kiełb białopłetwy, brzana, koza złotawa, piskorz, miętus, głowacz białopłetwy, głowacz pręgopłetwy minóg strumieniowy, minóg ukraiński
NT strzebla potokowa, boleń, kiełb Kesslera, brzanka, sapa, koza dunajska -
LC koza -
DD iglicznia, dennik -

Na liście brakuje lipienia, węgorza, troci wędrownej i pstrąga potokowego. Autorzy pominęli je, bo ich populacje podtrzymują zarybienia prowadzone w celach gospodarczych. Lipień rozmnaża się naturalnie w części rzek, ale i tam jest dorybiany.

Kategoria łososia zmieniała się z każdym wydaniem listy. W pierwszym (1992) miał kategorię EN, w drugim (2002) - CR, a od 2009 r. jest uznawany za wymarły w kraju. Ostatnie tarlaki rodzimej populacji wchodziły do Drawy i Płocicznej do połowy lat 80. XX wieku. Dziś łosoś, podobnie jak głowacica, utrzymuje się głównie dzięki hodowli restytucyjnej. Jesiotra także się odtwarza: badania genetyczne wykazały, że bałtycka populacja, która wymarła w połowie XX wieku, należała głównie do jesiotra ostronosego, dlatego do restytucji używa się ryb z rzek Kanady.

Ryby z czerwonej listy, które wolno łowić

Część zagrożonych gatunków nie jest objęta ochroną gatunkową. Chroni je tylko wymiar i okres ochronny z § 6 ust. 1 i § 7 ust. 1 rozporządzenia z 2023 r. :

Gatunek Lista 2022 Wymiar ochronny Okres ochronny
certa CR 30 cm 1 stycznia - 30 czerwca; w Wiśle poniżej zapory we Włocławku 1 września - 30 listopada
świnka EN 25 cm 1 stycznia - 15 maja
troć jeziorowa EN 50 cm 1 września - 31 stycznia
brzana VU 40 cm 1 stycznia - 30 czerwca
miętus VU 25 cm; w Odrze poniżej ujścia Warty 30 cm 1 grudnia - koniec lutego; nie dotyczy Odry poniżej ujścia Warty
sieja VU 35 cm 15 października - 31 grudnia
sielawa VU 18 cm 15 października - 31 grudnia
boleń NT 40 cm brak krajowego

Boleń i sapa, oba w kategorii NT, nie mają krajowego okresu ochronnego, a sapa nie ma też krajowego wymiaru - ich ochronę ustalają okręgi.

Dwa gatunki są chronione tylko w części wód. Głowacica jest objęta ochroną ścisłą w dorzeczu Dunaju, a w pozostałych wodach ma wymiar 70 cm i okres ochronny od 1 marca do 31 maja. Ciosa jest objęta ochroną częściową z wyłączeniem populacji Zalewu Wiślanego (zał. nr 2 poz. 53 ).

Nad wodą: świnki nie zabierzesz od 1 stycznia do 15 maja, a brzany i certy - do 30 czerwca. Wyjątkiem jest certa w Wiśle poniżej zapory we Włocławku, chroniona jesienią. Okręg może wymiar podnieść albo w ogóle zakazać zabierania tych ryb.

Certa
Certa (kategoria CR - wymiar 30 cm)
Świnka
Świnka (kategoria EN - wymiar 25 cm)
Troć jeziorowa
Troć jeziorowa (kategoria EN - wymiar 50 cm)
Brzana
Brzana (kategoria VU - wymiar 40 cm)
Miętus
Miętus (kategoria VU - wymiar 25/30 cm)
Sieja
Sieja (kategoria VU - wymiar 35 cm)
Jesiotr ostronosy
Jesiotr ostronosy (kategoria EXP/CD - ochrona ścisła)
Rak szlachetny
Rak szlachetny (kategoria VU - ochrona częściowa)

Ryby z czerwonej listy objęte ochroną gatunkową

Pozostałe zagrożone gatunki są chronione niezależnie od kategorii. Ochroną ścisłą (zał. nr 1) objęte są jesiotr ostronosy, koza złotawa, strzebla błotna, głowacica w dorzeczu Dunaju i minóg morski. Ochroną częściową (zał. nr 2) - m.in. aloza, parposz, piskorz, piekielnica, brzanka, różanka, ciosa, oba kiełbie, koza dunajska, koza pospolita, oba głowacze, iglicznia, dennik oraz minogi rzeczny, strumieniowy i ukraiński .

Przy tych gatunkach zakazane jest już umyślne chwytanie (§ 6 ust. 1 pkt 2), a także przetrzymywanie i posiadanie okazów (pkt 6). Rybę złowioną przypadkowo wypuszczasz niezwłocznie, bez względu na jej długość. Jesiotr ostronosy jest dodatkowo chroniony przez cały rok przepisem rybackim (§ 7 ust. 1 pkt 4 ) i jako jedyny nie korzysta ze skrócenia okresu ochronnego o dzień ustawowo wolny od pracy. Szczegóły obu list i relacji między nimi opisuje artykuł Statusy ochronne ryb - ochrona gatunkowa, wymiar i lista IGO.

Rak szlachetny w czerwonej księdze

Rak szlachetny ma w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt - Bezkręgowce kategorię VU, narażony . Do końca XIX wieku był gatunkiem pospolitym w całym kraju, a jeszcze w 1927 r. wyeksportowano z Polski 611 ton raków. Dziś występuje nielicznie, na izolowanych stanowiskach, głównie w pasie pojezierzy oraz w województwach lubelskim i podkarpackim. Autorzy opisu potwierdzają ponad 130 stanowisk, częściowo restytuowanych, w większości z małymi albo szczątkowymi populacjami w niewielkich zbiornikach i ciekach.

Księga wymienia wśród zagrożeń zanieczyszczanie wód, dżumę raczą, wypieranie przez obce raki pręgowatego i sygnałowego, drapieżnictwo wydry i norki amerykańskiej oraz kłusownictwo. W latach 1999-2000 w ramach programu restytucji przeniesiono około 38 000 dorosłych raków szlachetnych do 42 stanowisk.

Rak błotny w czerwonej księdze nie figuruje, ale prawo traktuje oba gatunki identycznie. Oba są objęte ochroną częściową (zał. nr 2 poz. 102 i 103 ), a ustawa o rybactwie śródlądowym mówi, że rak błotny i rak szlachetny nie mogą być przedmiotem amatorskiego połowu (art. 2 ust. 1 ). Połów raka szlachetnego lub błotnego przez osobę do tego nieuprawnioną jest przestępstwem zagrożonym grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 (art. 27c ust. 1 pkt 1). Wymiary i okresy ochronne tych raków w rozporządzeniu rybackim (§ 6 ust. 1 pkt 24-25, § 7 ust. 1 pkt 18-19) tego zakazu nie znoszą.

Z rakami obcymi jest odwrotnie: rak luizjański, marmurkowy, pręgowaty i sygnałowy złowione przy okazji muszą zostać niezwłocznie uśmiercone i nie wolno ich wpuścić do żadnej wody (§ 8 ).

Nad wodą: zanim zdecydujesz, co zrobić ze złowionym rakiem, rozpoznaj gatunek. Rak sygnałowy ma na szczypcach białą lub turkusową plamę. Raka rodzimego wypuść od razu, a obcego nie wolno wypuścić. Opisy gatunków znajdziesz w atlasie: rak szlachetny, rak błotny.

Czerwone listy wojewódzkie

Oprócz listy krajowej powstają listy regionalne, które pokazują, że ten sam gatunek może być w jednej części kraju bezpieczny, a w innej zagrożony. W województwie śląskim zespół ichtiologów uznał za zagrożone w różnych dorzeczach albo na całym obszarze województwa minoga strumieniowego, brzanę, karasia pospolitego, różankę, certę, świnkę, piekielnicę, kozę dunajską, kozę złotawą, piskorza i miętusa . Wyraźny regres lokalnych populacji odnotowano tam także u gatunków z kategorii najmniejszej troski: strzebli potokowej, jelca, jazia, klenia i ukleji.

Autorzy tej listy wskazują dwie grupy zagrożeń. Zasięgi ryb typowo rzecznych i wędrownych kurczą się, a ich liczebność maleje, głównie z powodu przekształcania koryt i zanieczyszczenia rzek. Ryby preferujące wody stojące i wolno płynące tracą siedliska wskutek likwidowania starorzeczy i innych zbiorników w dolinach rzek oraz osuszania terenów podmokłych.

Na egzaminie

O kategorie czerwonej listy egzamin nie pyta. Pyta o przepisy chroniące te gatunki:

Sprawdź w swoim okręgu

Okręgi PZW chronią zagrożone ryby prądolubne mocniej niż przepis krajowy. Całoroczny zakaz zabierania brzany obowiązuje na terenie całych okręgów Ciechanów, Siedlce, Sieradz i Wrocław, świnki - Ciechanów i Siedlce, a certy - Kielce . Są też zakazy na pojedynczych wodach: w okręgu Bielsko-Biała brzany i świnki nie wolno zabierać z obwodu rybackiego nr 1 rzeki Soły, w okręgu Nowy Sącz brzany - z Dunajca i jego dopływów powyżej mostu "Pod Hubą" w Dębnie, w okręgu Krosno - z Sanu od tablicy Międzybrodzie do mostu w Dobrej. Siedem okręgów podnosi dla całego swojego terenu wymiar ochronny świnki z krajowych 25 do 30 cm, a Tarnów - do 35 cm, z wymiarem górnym 50 cm.

Więcej takich przypadków zebrano w artykule Ryby, których nie wolno zabierać w niektórych okręgach PZW. Przed wyjazdem sprawdź to w zezwoleniu okręgu, na którego wodach łowisz.

Najczęściej zadawane pytania

Która z ryb jest objęta ochroną ścisłą?

Strzebla błotna objęta jest ochroną ścisłą - załącznik nr 1 do rozporządzenia . Zakazane jest jej umyślne zabijanie, chwytanie i przetrzymywanie, § 6 ust. 1 , a także niszczenie siedlisk, w których żyje: drobnych, zarastających zbiorników i torfianek.

Złowioną przypadkiem strzeblę wypuszcza się natychmiast, najlepiej bez wyjmowania z wody.

Pozostałe warianty są przeciwieństwem: czebaczek amurski to gatunek inwazyjny, którego po złowieniu nie wolno wypuszczać - § 8 - a pstrąg źródlany jest obcym gatunkiem hodowlanym, nieobjętym żadną ochroną.

Czy rak szlachetny i rak błotny mogą być przedmiotem amatorskiego połowu?

Nie. Rak błotny i rak szlachetny nie mogą być przedmiotem amatorskiego połowu - art. 2 ust. 1 . Regulaminy okręgów powtarzają ten zakaz dosłownie . Oba są objęte ochroną gatunkową: zakazane jest ich umyślne zabijanie, chwytanie oraz przetrzymywanie i posiadanie okazów, § 6 ust. 1 .

Połów raka szlachetnego lub błotnego przez osobę nieuprawnioną jest przestępstwem zagrożonym karą do 2 lat pozbawienia wolności - art. 27c ust. 1 pkt 1 .

Wymiary ochronne raków z § 6 ust. 1 pkt 24 i 25 adresowane są do połowu w ramach gospodarki rybackiej, nie do wędkarza. Odwrotnie jest z rakami obcymi - tych po złowieniu nie wolno wypuszczać, § 8.

Jest 10 stycznia. Wędkarz złowił świnkę o długości 30 cm i chce ją zabrać. Czy wolno mu?

Nie. Okres ochronny świnki trwa od 1 stycznia do 15 maja - § 7 ust. 1 pkt 14 - więc 10 stycznia świnki zabrać nie wolno w żadnym rozmiarze.

Spełnienie wymiaru 25 cm z § 6 ust. 1 pkt 19 niczego nie zmienia: zakaz połowu ryb o wymiarach ochronnych i zakaz połowu w okresie ochronnym to dwa odrębne przepisy, art. 8 ust. 1 pkt 2 i 3 .

Spośród ryb z rozporządzenia tylko świnka ma okres ochronny, który kończy się w środku miesiąca (15 maja). Rybę wypuszcza się niezwłocznie, art. 9 ust. 1.

Wędkarz złowił jesiotra ostronosego w sierpniu i twierdzi, że wolno go zabrać, bo nie ma wymiaru ochronnego. Czy ma rację?

Nie ma racji. Okres ochronny jesiotra ostronosego trwa od 1 stycznia do 31 grudnia - § 7 ust. 1 pkt 4 . Jest to jedyny gatunek chroniony przez cały rok, a sierpień nie stanowi wyjątku.

Brak wymiaru ochronnego wynika właśnie z całorocznej ochrony: nie istnieje długość, powyżej której wolno by go zabrać. Jesiotr jest ponadto objęty ochroną gatunkową .

Jest też jedynym gatunkiem wyłączonym ze skracania okresu ochronnego o dzień ustawowo wolny od pracy, § 7 ust. 2. Osobnika wypuszcza się niezwłocznie i z należytą starannością, art. 9 ust. 1 .

Złowiłeś raka i nie jesteś pewien, czy to rak szlachetny (gatunek chroniony) czy rak sygnałowy (IGO). Co powinieneś zrobić?

Dokładne zidentyfikowanie gatunku - rak sygnałowy ma charakterystyczną białą lub turkusową plamę na szczypcach, co odróżnia go od chronionego raka szlachetnego.

Zgodnie z § 8 , rak sygnałowy jest gatunkiem obcym: złowiony okaz należy niezwłocznie uśmiercić i nie wolno go wpuszczać do żadnych wód, natomiast rak szlachetny podlega całorocznej ochronie na podstawie . Połów raka szlachetnego przez osobę do tego nieuprawnioną jest przestępstwem zagrożonym karą do 2 lat pozbawienia wolności - art. 27c ust. 1 pkt 1 . Naruszenie zakazów ochrony gatunkowej bez zezwolenia opisuje ponadto art. 131 pkt 14 .

Jedna cecha nie wystarcza do pewnego oznaczenia: plama na szczypcach bywa słabo widoczna, a w polskich wodach żyją też inne raki, m.in. pręgowaty, marmurkowy i błotny. Porównaj kilka cech naraz - barwę spodu szczypiec, ich kształt i powierzchnię, kolce na bokach pancerza i plamy na odwłoku - z kluczem do oznaczania raków. Jeśli po takim sprawdzeniu nadal nie wiesz, który to gatunek, zrób zdjęcie i zapytaj straż rybacką albo regionalną dyrekcję ochrony środowiska: przy nieoznaczonym raku żadne postępowanie nie daje pewności, że będzie zgodne z przepisami. Pamiętaj też, że rak sygnałowy jest inwazyjnym gatunkiem obcym (IGO) - jeśli masz pewność, że to on, musisz go niezwłocznie uśmiercić - wypuścić go nie wolno, § 8 .

Jakie przepisy obowiązują przy złowieniu raka pręgowanego lub raka sygnałowego i dlaczego nie wolno ich przemieszczać ani wrzucać do wody?

Rak pręgowaty (Faxonius limosus) i rak sygnałowy (Pacifastacus leniusculus) są wymienione w § 8 rozporządzenia: złowione okazy trzeba niezwłocznie uśmiercić i nie wolno ich wpuszczać ani do łowiska, w którym je złowiono, ani do innych wód . Oba gatunki są północnoamerykańskimi inwazyjnymi gatunkami obcymi i nosicielami dżumy raków (Aphanomyces astaci), śmiertelnej dla rodzimego raka szlachetnego i błotnego.

Ponieważ są to IGO z listy unijnej , obowiązują wobec nich także zakazy przetrzymywania, transportu i wykorzystywania. Za naruszenie zakazów ustawa o gatunkach obcych przewiduje odpowiedzialność karną i administracyjne kary pieniężne - art. 33 i 34 . Złowionego raka zabierz ze sobą uśmierconego, a nie żywego.

Jakie przepisy i ograniczenia obowiązują przy amatorskim połowie węgorza oraz dlaczego połów na sznury i pułapki jest przestępstwem?

Węgorza wolno łowić wyłącznie wędką, w ramach amatorskiego połowu ryb; krajowe zasady są takie : wymiar ochronny 50 cm - § 6 ust. 1 pkt 22, okres ochronny od 1 grudnia do 31 marca - § 7 ust. 1 pkt 17 oraz dobowy limit połowu do 2 sztuk - § 2 ust. 3. Okręgi PZW mogą w zezwoleniu podnieść wymiar lub obniżyć limit.

Sznurów hakowych, pęczków hakowych, więcierzy ani żaków nie wolno używać w amatorskim połowie: to rybackie narzędzia połowowe - § 9 . Połów nimi przez osobę nieuprawnioną do rybactwa jest przestępstwem zagrożonym grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 - art. 27c .

Sprawdź się z tego tematu
Seria pytań związanych z tym artykułem. Po każdej odpowiedzi zobaczysz wyjaśnienie.
Egzamin próbny
Źródła
  1. Z. Głowaciński, Czerwona lista kręgowców Polski - wersja uaktualniona
  2. Czerwone listy zwierząt kręgowych województwa śląskiego
  3. Obwieszczenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 19 października 2022 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt
  4. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 lipca 2023 r. w sprawie szczegółowych warunków ochrony i połowu ryb w powierzchniowych wodach śródlądowych
  5. T. Krzywosz, P. Śmietana, Rak szlachetny Astacus astacus - Polska czerwona księga zwierząt
  6. Ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym
  7. Regulaminy i zezwolenia okręgów Polskiego Związku Wędkarskiego na 2026 r.
  8. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody
  9. Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2016/1141 z dnia 13 lipca 2016 r. przyjmujące wykaz inwazyjnych gatunków obcych uznanych za stwarzające zagrożenie dla Unii zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1143/2014
  10. Ustawa z dnia 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych
 
Egzamin próbny
Sprawdź swoją wiedzę
Tryb nauki
Ucz się z wyjaśnieniami
Atlas ryb
Poznaj gatunki ryb
Baza wiedzy
Pytania i artykuły

Zgłoś błąd

0 / 2000