Ryba złowiona w Polsce może mieć cztery różne statusy prawne, a pochodzą one z trzech różnych aktów. Najważniejsza różnica jest praktyczna: ochrona gatunkowa zabrania już samego złowienia, wymiar ochronny zabrania tylko zabrania ryby, a przy gatunkach nierodzimych obowiązek jest odwrotny — trzeba je uśmiercić.
Mylenie tych czterech rzeczy jest najczęstszym błędem na egzaminie i nad wodą. „Ryba chroniona" i „ryba pod wymiarem" to nie to samo, choć jedna i druga wraca do wody.
Ochrona gatunkowa: dwie listy w jednym rozporządzeniu
Listy gatunków chronionych ustanawia minister właściwy do spraw środowiska w porozumieniu z ministrem rolnictwa — art. 49 ustawy o ochronie przyrody . Obowiązujące wykazy są w rozporządzeniu o ochronie gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2022 r. poz. 2380) , w dwóch załącznikach.
Załącznik nr 1 — ochrona ścisła. Wśród ryb i minogów jest ich pięć: jesiotr ostronosy, koza złotawa, strzebla błotna, minóg morski oraz głowacica, ale wyłącznie osobniki występujące w dorzeczu Dunaju.
Załącznik nr 2 — ochrona częściowa. Tu wykaz jest znacznie dłuższy: 27 pozycji ryb i minogów, od alozy i parposza przez śliza, kozy, piskorza, piekielnicę, brzankę, różankę i oba kiełbie po babki, głowacze, kura rogacza i trzy minogi. Osobno, w tym samym załączniku, stoją oba raki rodzime: rak szlachetny i rak błotny.
Zakazy są wspólne dla obu list i wyliczone w § 6 ust. 1 tego rozporządzenia. Dla wędkarza liczą się trzy:
- umyślnego zabijania (pkt 1);
- umyślnego okaleczania lub chwytania (pkt 2);
- zbierania, pozyskiwania, przetrzymywania lub posiadania okazów (pkt 6).
Punkt 2 jest tym, który zmienia wszystko. Przy gatunku chronionym zakazane jest samo chwytanie, a nie dopiero zabranie ryby. Nie ma tu „złowiłem i wypuściłem" jako czynności legalnej — jest przypadkowe złowienie, po którym rybę wypuszcza się niezwłocznie.
Nad wodą: przy rybie, której nie rozpoznajesz, kolejność jest zawsze ta sama — oznacz gatunek, dopiero potem sięgaj po miarkę. Wymiar sprawdza się u ryby, którą wolno łowić; u chronionej nie ma czego mierzyć.
Wymiar i okres ochronny to nie ochrona gatunkowa
Wymiary z § 6 ust. 1 i okresy z § 7 ust. 1 rozporządzenia z 2023 r. to narzędzie gospodarki rybackiej, nie ochrony przyrody. Chronią zasób, a nie gatunek: mówią, kiedy i jak dużą rybę wolno zabrać, i nie zabraniają jej złowienia.
Oba przepisy otwiera jednak to samo zastrzeżenie: „z zastrzeżeniem przepisów wydanych na podstawie art. 49 ustawy o ochronie przyrody ". To zdanie ustawia hierarchię — gdzie oba systemy dotyczą jednego gatunku, ochrona gatunkowa jest silniejsza.
Najlepiej widać to na rakach. Rozporządzenie rybackie daje im wymiary — rak błotny 10 cm, rak szlachetny 12 cm dla samicy i 10 cm dla samca, § 6 ust. 1 pkt 24 i 25 — oraz okresy ochronne, § 7 ust. 1 pkt 18 i 19. Z samych tych liczb wynikałoby, że po 15 marca dużego raka wolno zabrać. Nie wolno: oba gatunki są objęte ochroną częściową, a połów raka szlachetnego lub błotnego przez osobę do tego nieuprawnioną jest przestępstwem — art. 27c ust. 1 pkt 1 ustawy o rybactwie śródlądowym , zagrożonym karą do dwóch lat pozbawienia wolności.
Nad wodą: osiągnięcie wymiaru i koniec okresu ochronnego same z siebie nie otwierają amatorskiego połowu. Otwiera go dopiero brak zakazu z innego aktu.
Jeden gatunek, dwa statusy naraz
Trzy przypadki warto znać, bo każdy łamie regułę „gatunek albo chroniony, albo nie".
Jesiotr ostronosy ma oba statusy jednocześnie: ochronę ścisłą z załącznika nr 1 i całoroczny okres ochronny od 1 stycznia do 31 grudnia, § 7 ust. 1 pkt 4. Jest też jedynym gatunkiem, którego nie dotyczy skrócenie okresu ochronnego wypadającego w dzień wolny od pracy, § 7 ust. 2.
Głowacica jest chroniona ściśle, ale tylko w dorzeczu Dunaju. W pozostałych wodach pozostaje rybą gospodarczą z wymiarem 70 cm i okresem ochronnym od 1 marca do 31 maja. Ten sam gatunek, dwa reżimy, granicą jest zlewnia.
Ciosa jest objęta ochroną częściową „z wyłączeniem populacji Zalewu Wiślanego" — tak brzmi pozycja 53 załącznika nr 2. W wodach śródlądowych ciosy złowić nie wolno; wyłączenie dotyczy populacji zalewu.
Gatunki obce: trzecia lista i obowiązek odwrotny
Przy gatunkach nierodzimych obowiązek jest przeciwny do wszystkiego powyżej: złowione okazy należy niezwłocznie uśmiercić i nie wolno ich wpuszczać ani do łowiska, w którym je złowiono, ani do innych wód — § 8 rozporządzenia z 2023 r.
Tu jednak listy się rozjeżdżają i to jest źródło pomyłek. Rozporządzenie Rady Ministrów z 2022 r. w sprawie listy IGO (Dz. U. poz. 2649) ma dwa załączniki: nr 1 to gatunki stwarzające zagrożenie dla Unii, nr 2 — stwarzające zagrożenie dla Polski. Wśród ryb załącznik nr 2 zawiera dokładnie jedną pozycję: sumika karłowatego. Wszystkie pozostałe znane wędkarzowi ryby i raki inwazyjne — bass słoneczny, czebaczek amurski, trawianka, sumik czarny, rak luizjański, marmurkowy, pręgowaty i sygnałowy — stoją na liście unijnej.
A babki nie stoją na żadnej z nich. Babka bycza, łysa, rurkonosa i szczupła nie występują w rozporządzeniu IGO w ogóle — wymienia je za to wprost § 8 rozporządzenia rybackiego. Obowiązek uśmiercenia bierze się więc u nich z innego przepisu niż u czebaczka, choć skutek jest ten sam.
| Status | Skąd pochodzi | Co wolno |
|---|---|---|
| Ochrona ścisła | zał. nr 1 rozp. 2022/2380 | nie wolno złowić ani przetrzymywać |
| Ochrona częściowa | zał. nr 2 rozp. 2022/2380 | to samo; przy rakach połów jest przestępstwem |
| Wymiar i okres ochronny | § 6 i § 7 rozp. 2023/1373 | wolno łowić, nie wolno zabrać |
| Gatunek nierodzimy / IGO | § 8 rozp. 2023/1373, rozp. 2022/2649 | nie wolno wypuścić — trzeba uśmiercić |
Na egzaminie
- Która z ryb jest objęta ochroną ścisłą?
- Która ryba nie jest objęta ochroną gatunkową?
- Który z wymienionych raków jest gatunkiem chronionym, a NIE inwazyjnym gatunkiem obcym (IGO)?
- Jaki jest wymiar ochronny piskorza?
Ostatnie pytanie jest pułapką na dokładnie to rozróżnienie: piskorz wymiaru ochronnego nie ma, bo nie jest rybą gospodarczą — jest gatunkiem chronionym z załącznika nr 2.
Pełne opisy i cechy rozpoznawcze gatunków chronionych znajdziesz w atlasie: strzebla błotna, piskorz, różanka, rak szlachetny, rak błotny.
Sprawdź w swoim okręgu
Statusy ochronne są krajowe i okręg nie może ich zmienić — żaden regulamin nie obejmie gatunku ochroną ani jej nie zdejmie. To jedna z niewielu dziedzin, w których odpowiedź jest identyczna w każdym okręgu.
Okręg może natomiast zrobić coś, co wygląda podobnie, a jest czym innym: zakazać zabierania gatunku, który chroniony nie jest. Lipień jest najczęstszym przykładem — całoroczny zakaz zabierania obowiązuje na terenie 17 okręgów, choć w żadnym z załączników rozporządzenia o ochronie gatunkowej lipienia nie ma. To warunek zezwolenia, wiążący przez art. 27a ust. 1 pkt 2 lit. b ustawy, a nie ochrona gatunkowa.
Różnica jest praktyczna: warunek zezwolenia obowiązuje w tym okręgu, ochrona gatunkowa w całym kraju. Jadąc do sąsiedniego okręgu sprawdzasz pierwsze, nigdy drugie.
Stan prawny: rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 19 października 2022 r. (Dz. U. poz. 2380) , rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 lipca 2023 r. (Dz. U. poz. 1373) , ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 883 ze zm.) , ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody , rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 2022 r. (Dz. U. poz. 2649) , regulaminy okręgów PZW na 2026 r.