Ryba złowiona w Polsce może mieć jeden z czterech statusów prawnych, które wynikają z trzech różnych aktów. Od statusu zależy, co musi zrobić wędkarz: ochrona gatunkowa zabrania połowu gatunku zawsze i w każdym rozmiarze, wymiar i okres ochronny zakazują połowu ryby za małej albo w określonym czasie, a przy gatunkach obcych obowiązek jest odwrotny - trzeba je uśmiercić.
- Ochrona gatunkowa zabrania chwytania gatunku zawsze i w każdym rozmiarze.
- Wymiar i okres ochronny to inne zasady niż ochrona gatunkowa: zakazują połowu ryby za małej albo w okresie ochronnym, a rybę złowioną przypadkiem wypuszczasz od razu.
- Jeden gatunek może mieć dwa statusy naraz.
- Głowacica jest chroniona wyłącznie w dorzeczu Dunaju; w pozostałych wodach jest rybą łowną z wymiarem 70 cm.
- Gatunków obcych i inwazyjnych nie wolno wypuszczać z powrotem do wody.
Te statusy łatwo pomylić. "Ryba chroniona" i "ryba pod wymiarem" to nie to samo, choć obie wracają do wody.
Ochrona gatunkowa: dwie listy w jednym rozporządzeniu
Listy gatunków chronionych ustanawia minister właściwy do spraw środowiska w porozumieniu z ministrem rolnictwa - art. 49 . Obowiązujące wykazy są w rozporządzeniu o ochronie gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2022 r. poz. 2380) , w dwóch załącznikach.
Załącznik nr 1 - ochrona ścisła. Wśród ryb i minogów jest ich pięć: jesiotr ostronosy, koza złotawa, strzebla błotna, minóg morski oraz głowacica, ale wyłącznie osobniki występujące w dorzeczu Dunaju.
Załącznik nr 2 - ochrona częściowa. Tu wykaz jest znacznie dłuższy: 27 pozycji ryb i minogów, między innymi aloza, parposz, śliz, kozy, piskorz, piekielnica, brzanka, różanka, oba kiełbie, cztery rodzime babki (czarna, czarnoplamka, mała i piaskowa), głowacze, kur rogacz i trzy minogi. Osobno, w tym samym załączniku, wymieniono oba raki rodzime: raka szlachetnego i raka błotnego.
Zakazy są wspólne dla obu list i wyliczone w § 6 ust. 1 tego rozporządzenia. Dla wędkarza liczą się trzy:
- umyślnego zabijania (pkt 1);
- umyślnego okaleczania lub chwytania (pkt 2);
- zbierania, pozyskiwania, przetrzymywania lub posiadania okazów (pkt 6).
Najważniejszy jest punkt 2: przy gatunku chronionym zakazane jest chwytanie - zawsze, w każdym rozmiarze i o każdej porze roku. Gatunku chronionego nie wolno więc łowić celowo, nawet z zamiarem wypuszczenia. Rybę złowioną przypadkiem wypuszcza się niezwłocznie.
Nad wodą: nieznaną rybę najpierw rozpoznaj, a dopiero potem mierz. Wymiar sprawdza się tylko u ryb, które wolno łowić.
Wymiar i okres ochronny to nie ochrona gatunkowa
Wymiary z § 6 ust. 1 i okresy z § 7 ust. 1 służą gospodarce rybackiej. Ustawa zakazuje połowu ryb o wymiarach ochronnych i w okresie ochronnym (art. 8 ust. 1 pkt 2 i 3 ), ale tylko w tym rozmiarze i w tym czasie. Nie da się wybrać, co weźmie przynętę, więc rybę złowioną z naruszeniem tych zakazów wypuszcza się od razu (art. 9 ust. 1). Gatunku w jego okresie ochronnym nie wolno jednak łowić celowo.
Oba przepisy otwiera jednak to samo zastrzeżenie: "z zastrzeżeniem przepisów wydanych na podstawie art. 49 ". Oznacza ono, że gdy oba przepisy dotyczą jednego gatunku, pierwszeństwo ma ochrona gatunkowa.
Najlepiej widać to na rakach. Rozporządzenie rybackie określa ich wymiary - rak błotny 10 cm, rak szlachetny 12 cm dla samicy i 10 cm dla samca, § 6 ust. 1 pkt 24 i 25 - oraz okresy ochronne, § 7 ust. 1 pkt 18 i 19. Mimo tych wymiarów i okresów raka łowić nie wolno: oba gatunki są objęte ochroną częściową, a połów raka szlachetnego lub błotnego przez osobę do tego nieuprawnioną jest przestępstwem - art. 27c ust. 1 pkt 1 , zagrożonym karą do dwóch lat pozbawienia wolności.
Nad wodą: to, że ryba ma wymiar, a okres ochronny minął, nie wystarcza. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy gatunku nie chroni inny przepis.
Jeden gatunek, dwa statusy naraz
Trzy gatunki mają dwa statusy naraz albo status zależny od wody.
Jesiotr ostronosy ma oba statusy jednocześnie: ochronę ścisłą z załącznika nr 1 i całoroczny okres ochronny od 1 stycznia do 31 grudnia, § 7 ust. 1 pkt 4. Jest też jedynym gatunkiem, którego nie dotyczy skrócenie okresu ochronnego wypadającego w dzień wolny od pracy, § 7 ust. 2.
Głowacica jest chroniona ściśle, ale tylko w dorzeczu Dunaju. W pozostałych wodach jest rybą łowną z wymiarem 70 cm i okresem ochronnym od 1 marca do 31 maja.
Ciosa jest objęta ochroną częściową "z wyłączeniem populacji Zalewu Wiślanego" - tak brzmi pozycja 53 załącznika nr 2. W wodach śródlądowych ciosy złowić nie wolno; wyłączenie dotyczy populacji zalewu.
Gatunki obce: trzecia lista i obowiązek odwrotny
Gatunki nierodzime podlegają innemu obowiązkowi: złowione okazy należy niezwłocznie uśmiercić i nie wolno ich wpuszczać ani do łowiska, w którym je złowiono, ani do innych wód - § 8 .
Obok § 8 obowiązują listy IGO, a ich zakresy się różnią. Rozporządzenie Rady Ministrów z 2022 r. w sprawie listy IGO (Dz. U. poz. 2649) ma dwa załączniki: nr 1 to gatunki stwarzające zagrożenie dla Unii, nr 2 - stwarzające zagrożenie dla Polski. Wśród ryb załącznik nr 2 zawiera dokładnie jedną pozycję: sumika karłowatego. Bass słoneczny, czebaczek amurski, trawianka, sumik czarny, rak luizjański, marmurkowy, pręgowaty i sygnałowy figurują na liście unijnej. Czterech babek z § 8 - byczej, łysej, rurkonosej i szczupłej - nie ma na żadnej z list: obowiązek ich uśmiercenia wynika z samego § 8.
Babek nie ma na żadnej z tych list: babkę byczą, łysą, rurkonosą i szczupłą wymienia tylko § 8 rozporządzenia rybackiego. Obowiązek ich uśmiercenia wynika więc z innego przepisu niż u czebaczka, ale jest taki sam.
| Status | Skąd pochodzi | Czego zakazuje i co robisz ze złowioną rybą | Przykłady |
|---|---|---|---|
| Ochrona gatunkowa (ścisła lub częściowa) | zał. nr 1 i 2 rozp. 2022/2380 | zakazuje połowu zawsze i w każdym rozmiarze, a także przetrzymywania i posiadania; rybę złowioną przypadkiem wypuszczasz od razu, z niezbędną starannością | piskorz, różanka, rak szlachetny |
| Wymiar ochronny | § 6 rozp. 2023/1373 | zakazuje połowu ryb, które nie przekraczają wymiaru; rybę za małą wypuszczasz od razu | szczupak do 45 cm |
| Okres ochronny | § 7 rozp. 2023/1373 | zakazuje połowu gatunku w tym czasie; rybę złowioną przypadkiem wypuszczasz od razu | sandacz od 1 marca do 31 maja |
| Gatunek nierodzimy / IGO | § 8 rozp. 2023/1373, rozp. 2022/2649 | zakazuje wypuszczania i przewożenia żywych; rybę uśmiercasz od razu | babka bycza (tylko § 8), sumik karłowaty (§ 8 i lista IGO) |
| Warunki zezwolenia | zezwolenie okręgu | zakazuje tego, co zapisano w zezwoleniu; postępujesz według zezwolenia | lipień – całoroczny zakaz zabierania w części okręgów |
| Brak szczególnego statusu | - | obowiązują tylko ogólne zasady połowu; możesz zabrać, jeśli zezwolenie nie mówi inaczej | płoć, leszcz, okoń |
Statusy się łączą. Lipień ma wymiar i okres ochronny, a w części okręgów także całoroczny zakaz zabierania. Rak szlachetny ma w rozporządzeniu rybackim wymiar i okres ochronny, ale ochrona gatunkowa i tak zabrania jego połowu.
Na egzaminie
- Która z ryb jest objęta ochroną ścisłą?
- Która ryba nie jest objęta ochroną gatunkową?
- Który z wymienionych raków jest gatunkiem chronionym, a NIE inwazyjnym gatunkiem obcym (IGO)?
- Jaki jest wymiar ochronny piskorza?
Ostatnie pytanie to pułapka: piskorz nie ma wymiaru ochronnego, bo jest gatunkiem chronionym z załącznika nr 2 i w ogóle nie wolno go łowić.
Pełne opisy i cechy rozpoznawcze gatunków chronionych znajdziesz w atlasie: strzebla błotna, piskorz, różanka, rak szlachetny, rak błotny.
Sprawdź w swoim okręgu
Statusy ochronne są takie same w całym kraju: żaden regulamin nie obejmie gatunku ochroną gatunkową ani jej nie zniesie.
Okręg może natomiast zakazać zabierania gatunku, który chroniony nie jest. Lipień jest najczęstszym przykładem - całoroczny zakaz zabierania obowiązuje na terenie 17 okręgów, choć w żadnym z załączników rozporządzenia o ochronie gatunkowej lipienia nie ma. To warunek zezwolenia (art. 27a ust. 1 pkt 2 lit. b ustawy), a nie ochrona gatunkowa, więc obowiązuje tylko w danym okręgu. Jadąc do innego okręgu, sprawdź jego zezwolenie.
Stan prawny: rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 19 października 2022 r. (Dz. U. poz. 2380) , rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 lipca 2023 r. (Dz. U. poz. 1373) , ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 883 ze zm.) , ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody , rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 2022 r. (Dz. U. poz. 2649) , regulaminy okręgów PZW na 2026 r.