Okres ochronny nie jest karą za wędkowanie, tylko osłoną tarła: ma chronić ryby wtedy, gdy gromadzą się na płyciznach i są najłatwiejsze do złowienia. Dlatego terminy są tak różne — szczupak trze się w marcu, sielawa w listopadzie, miętus w środku zimy. A dlatego, że nie każdy okres ochronny wynika z tarła, węgorz jest chroniony przez zimę, choć w Polsce nie rozmnaża się w ogóle.
Tarło a okres ochronny: zestawienie
| Gatunek | Tarło | Okres ochronny |
|---|---|---|
| szczupak | marzec–kwiecień | 1 stycznia – 30 kwietnia |
| sandacz | kwiecień–maj | 1 marca – 31 maja |
| lipień | marzec–maj | 1 marca – 31 maja |
| głowacica | marzec–kwiecień | 1 marca – 31 maja |
| świnka | marzec–maj | 1 stycznia – 15 maja |
| sum | maj–lipiec | 1 stycznia – 31 maja |
| brzana | maj–sierpień | 1 stycznia – 30 czerwca |
| certa | maj–lipiec | 1 stycznia – 30 czerwca |
| pstrąg potokowy | jesień | 1 września – 31 grudnia |
| troć jeziorowa | wrzesień–grudzień | 1 września – 31 stycznia |
| sielawa | listopad–grudzień | 15 października – 31 grudnia |
| sieja | wrzesień–grudzień | 15 października – 31 grudnia |
| miętus | grudzień–styczeń | 1 grudnia – koniec lutego |
| węgorz | Morze Sargassowe | 1 grudnia – 31 marca |
Wzór widać od razu: ochrona zaczyna się przed tarłem i obejmuje jego początek. Chroni się nie samo składanie ikry, lecz okres, w którym ryby wędrują na tarliska i gromadzą się w przewidywalnych miejscach.
Dlaczego szczupak w styczniu, a sandacz dopiero w marcu
Szczupak odbywa jedno z najwcześniejszych tareł wiosennych — w marcu i kwietniu, na zarośniętych płyciznach, gdy woda ma zaledwie kilka stopni. Ochrona zaczyna się 1 stycznia, bo już zimą ryby podchodzą pod brzeg i skupiają się w rejonach tarlisk.
Sandacz trze się miesiąc później, przy temperaturze 10–14°C. Samiec buduje gniazdo i pilnuje ikry przez cały okres inkubacji, trwający od trzech do dwunastu dni. Wyłowienie strzegącego samca oznacza stratę całego gniazda, nie jednej ryby — i to jest właściwy powód, dla którego ochrona trwa do 31 maja.
Lipień i głowacica trą się wczesną wiosną w zimnej wodzie górskich rzek — stąd ich wspólny okres od 1 marca do 31 maja.
Nad wodą: przy widocznym tarle albo grupowaniu się ryb do tarła regulaminy okręgowe nakazują opuszczenie stanowiska — tak stanowi między innymi regulamin okręgu Częstochowa. Ustawa zakazuje przy tym niszczenia ikry złożonej na tarliskach (art. 8 ust. 2 ).
Gatunki jesienne i zimowe
Większość ryb łososiowatych trze się jesienią i zimą, w zimnej, dobrze natlenionej wodzie — ale nie wszystkie: głowacica, też łososiowata, trze się wczesną wiosną. Pstrąg potokowy odbywa krótkie wędrówki do dopływów i składa ikrę w jamkach wybitych w żwirze. Troć wędrowna wchodzi do rzek od lipca, a trze się jesienią — najczęściej od października do stycznia, w jamkach w żwirowym dnie dopływów; dokładny termin zależy od rzeki i przebiegu sezonu. Po tarle nie ginie, w odróżnieniu od łososia pacyficznego czy węgorza.
Sielawa i sieja, ryby chłodnych jezior, trą się od października do grudnia — ich ochrona zaczyna się 15 października, czyli tuż przed sezonem tarłowym.
Najpóźniej ze wszystkich trze się miętus: w grudniu i styczniu, przy temperaturze 2–6°C, stadnie, na piaszczystych płyciznach w silnym nurcie. Jego okres ochronny biegnie od 1 grudnia do końca lutego — ten sam przedział rozporządzenie przewiduje dla łososia i troci na Wiśle poniżej zapory we Włocławku.
Trzy przypadki, w których reguła nie działa
Węgorz nie trze się w Polsce. Wędruje do Morza Sargassowego i tam składa ikrę na głębokości 400–1000 m, po czym ginie. Jego okres ochronny od 1 grudnia do 31 marca nie chroni więc żadnego tarła — chroni gatunek krytycznie zagrożony i jego wędrówkę. To samo tłumaczy jedyny krajowy limit dobowy: 2 sztuki.
Brzana i certa trą się po zakończeniu ochrony. Brzana składa ikrę etapami od maja do sierpnia, a jej okres ochronny kończy się 30 czerwca. Certa trze się od maja do lipca przy ochronie kończącej się 30 czerwca. Ochrona obejmuje wędrówkę i początek tarła, nie cały jego przebieg.
Lin i karp trą się, ale ochrony nie mają. Lin składa ikrę od czerwca do sierpnia przy temperaturze 19–24°C, karp od maja do czerwca — i żaden z nich nie figuruje w wykazie okresów ochronnych. Brak okresu ochronnego nie oznacza więc braku tarła: zakres ochrony jest decyzją regulacyjną, a nie odwzorowaniem kalendarza tarła. Okręgi po swojej stronie ograniczają oba gatunki limitami, a część z nich dokłada zakaz zabierania po jesiennych zarybieniach.
Wniosek jest ważniejszy niż same wyjątki: okres ochronny to decyzja gospodarcza oparta na biologii, a nie prosty zapis kalendarza tarła. Dlatego trzeba go znać z rozporządzenia, a nie wyprowadzać z wiedzy o rybach.
Certa: jeden gatunek, dwa różne okresy
Certa jest najlepszym przykładem tego, jak ochrona podąża za zachowaniem ryby, a nie za kalendarzem. W Wiśle od zapory we Włocławku do ujścia jest chroniona od 1 września do 30 listopada — wtedy wędruje w górę rzeki. W Wiśle powyżej zapory i w pozostałych wodach obowiązuje okres od 1 stycznia do 30 czerwca, obejmujący samo tarło.
Ten sam gatunek, ta sama rzeka, dwa różne okresy — bo poniżej zapory chroni się wędrówkę, a powyżej tarło.
Reguła dnia ustawowo wolnego
Jeżeli pierwszy albo ostatni dzień okresu ochronnego przypada w dzień ustawowo wolny od pracy, okres ulega skróceniu o ten dzień (§ 7 ust. 2 ). Wyjątkiem jest jesiotr ostronosy, chroniony przez cały rok.
Na egzaminie
- Jaki jest okres ochronny sandacza?
- W których miesiącach obowiązuje okres ochronny sandacza?
- Okres ochronny sandacza kończy się w niedzielę. Kiedy faktycznie się kończy?
Pytania o tarło pojawiają się w bloku biologicznym i dotyczą zwykle pory roku oraz temperatury, a nie dokładnych dat. Daty obowiązują w pytaniach o okresy ochronne — i tam liczy się rozporządzenie, nie biologia.
Sprawdź w swoim okręgu
Okresy ochronne z rozporządzenia są minimum. Okręgi dokładają własne — i robią to najczęściej dla gatunków, których wykaz krajowy w ogóle nie obejmuje. Najczęstszy przypadek to boleń, chroniony krajowo tylko wymiarem: okres ochronny ustanawia dla niego trzydzieści cztery okręgi, zwykle od 1 stycznia do 30 kwietnia. Dziesięć okręgów robi to dla okonia, a Piotrków Trybunalski dla jelca. Ciechanów wprowadza okres ochronny płoci na stawach w Opinogórze. Osobno okręgi wprowadzają lokalne, terminowe zakazy połowu wszystkich ryb na wskazanym odcinku: Mazowsze zamyka tak zatokę Wisły w Płocku od 1 stycznia do 12 czerwca, a odcinek Kanału Żerańskiego od 1 marca do 30 czerwca. To nie są okresy ochronne gatunku i nie należy ich za takie brać. Żadnego z tych okresów nie znajdziesz w § 7.
Stan prawny: rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 lipca 2023 r. (Dz. U. poz. 1373) , ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym (Dz. U. z 2022 r. poz. 883 ze zm.) , regulaminy okręgów PZW na 2026 r. Dane o tarle za kartami gatunków w atlasie ryb.