Kilka gatunków ryb w Polsce odbywa dalekie wędrówki. Łosoś, troć wędrowna i certa rosną w morzu, a na tarło wchodzą do rzek. Węgorz robi odwrotnie. Przepisy chronią te wędrówki okresami ochronnymi zależnymi od odcinka rzeki, strefą 50 m przy budowlach piętrzących i obrębami ochronnymi przy przepławkach.
- Łosoś, troć wędrowna i certa są anadromiczne - rosną w morzu, a na tarło wchodzą do rzek; węgorz jest katadromiczny.
- Okresy ochronne łososia i troci zależą od odcinka Wisły względem zapory we Włocławku.
- Zabroniony jest połów w odległości mniejszej niż 50 m od budowli i urządzeń hydrotechnicznych piętrzących wodę.
- W miejscach stałego tarła i przepływu ryb ustanawia się obręby ochronne, w których połów jest zabroniony.
- O skuteczności ochrony decyduje drożność rzeki - przepławka przy jazie bardziej niż sam kalendarz.
Anadromiczne i katadromiczne
Ryba anadromiczna rośnie w morzu, a na tarło wędruje w górę rzek. Ryba katadromiczna dorasta w wodach słodkich, a na tarło płynie do morza. Wędrówka może też odbywać się w obrębie wód słodkich. Troć jeziorowa spędza pierwsze 1-3 lata w rzece, potem spływa do jeziora, a na tarło wraca do rzek albo trze się na dnie jeziora.
Najważniejsze gatunki wędrowne według atlasu:
| Gatunek | Kierunek wędrówki | Tarło |
|---|---|---|
| łosoś atlantycki | z morza do rzek | jesienią, wraca do rzeki, w której się wylągł |
| troć wędrowna | z morza do rzek | wędrówka od lipca do jesieni, tarło zwykle od października do stycznia w dopływach |
| certa | z morza do rzek | maj-lipiec, w górze rzek, aż do krainy lipienia |
| jesiotr ostronosy | z morza do rzek | maj-czerwiec, w rzekach o żwirowym dnie |
| węgorz europejski | z rzek do morza | w Morzu Sargassowym; dorosłe ryby giną po tarle |
Z morza na tarło wchodzą też aloza, parposz i minóg morski. W polskich wodach są skrajnie rzadkie i objęte ochroną gatunkową. Stynka ma populacje wędrowne, które wchodzą na tarło nawet 30 km w górę rzek, i populacje jeziorowe, które nie wędrują.
Nad wodą: srebrzysta ryba z płetwą tłuszczową złowiona w rzece nizinnej może być trocią wędrowną albo łososiem. Okresy ochronne obu gatunków są takie same, a jak je odróżnić, opisuje atlas.
Okres ochronny zależy od odcinka Wisły
Dla ryb wędrujących Wisłą rozporządzenie z 2023 r. wyznacza granicę na zaporze we Włocławku. Okresy ochronne certy, łososia i troci zależą od tego, po której stronie zapory łowisz (§ 7 ust. 1 pkt 2, 6 i 15):
| Gatunek | Wisła od Włocławka do ujścia | Wisła powyżej Włocławka i jej dopływy | Pozostałe wody |
|---|---|---|---|
| certa | 1 września - 30 listopada | 1 stycznia - 30 czerwca | 1 stycznia - 30 czerwca |
| łosoś, troć | 1 grudnia - koniec lutego; od 1 marca do 31 sierpnia bez połowu w piątki, soboty i niedziele | 1 października - 31 grudnia; w pozostałym okresie bez połowu od czwartku do niedzieli | 1 października - 31 grudnia |
Jesiotr ostronosy jest chroniony przez cały rok (pkt 4). Okres ochronny węgorza trwa od 1 grudnia do 31 marca (pkt 17). Poza nim obowiązuje jedyny krajowy limit dobowy: najwyżej 2 węgorze (§ 2 ust. 3).
Nad wodą: na dolnej Wiśle o dopuszczalności połowu łososia i troci decyduje także dzień tygodnia. Sobota w lipcu to dzień bez połowu tych gatunków.
Jazy, przepławki i obręby ochronne
Ustawa zakazuje połowu w odległości mniejszej niż 50 m od budowli i urządzeń hydrotechnicznych piętrzących wodę (art. 8 ust. 1 pkt 4 ). Przepławka nie piętrzy wody, więc ten przepis jej nie obejmuje.
Przepławkę chroni się inaczej: w miejscach przepływu ryb można ustanowić obręb ochronny, w którym połów jest zakazany (art. 14 ust. 1 i 2). Obręb może obejmować przepławkę, przylegające do niej odcinki cieku oraz co najmniej 50 m powyżej i 50 m poniżej niej (§ 14 pkt 1 rozporządzenia). Oznacza się go niebieskimi tablicami lub pławami z żółtym napisem (§ 15).
Regulaminy 34 z 42 okręgów obejmują zakazem 50 m także przepławki. Typowy zapis brzmi: "łowić ryb w odległości mniejszej niż 50 m od: jazów, śluz, tam, zapór i innych urządzeń służących do piętrzenia wody oraz przepławek". Niektóre okręgi wyznaczają szersze strefy. Rzeszów zakazuje połowu na terenie przepławki w Mokrzcu oraz 200 m powyżej i poniżej progu piętrzącego.
Nad wodą: przy przepławce nie szukaj granicy 50 m od jazu. Sprawdź tablice obrębu ochronnego i regulamin okręgu - strefa bywa dłuższa.
Drożność rzeki to warunek wędrówki
Okres ochronny nie pomoże rybie, która nie może pokonać jazu. Drożności rzek pilnują inne przepisy.
Marszałek województwa może nakazać użytkownikowi wód, by umożliwił rybom swobodny przepływ, jeśli to on go blokuje (art. 17 ust. 3 pkt 1 ). Taką decyzję wykonuje się natychmiast.
Prawo wodne chroni same przepławki: w ich pobliżu nie wolno prowadzić robót, które mogłyby pogorszyć ich działanie (art. 192 Prawa wodnego ). Niesprawna przepławka zatrzymuje ryby tak samo jak jaz.
Drożności wymaga też ochrona gatunkowa: rozporządzenie zalicza do sposobów ochrony gatunków budowę przepławek i kanałów, rozbiórkę przeszkód oraz konserwację istniejących przepławek (§ 10 ).
Nad wodą: wiosną ryby zbierają się pod jazem, bo nie mogą go pokonać. Łowić ich tam nie wolno - obowiązuje zakaz połowu bliżej niż 50 m od jazu.
Na egzaminie
- Łosoś atlantycki jest rybą anadromiczną. Co to oznacza?
- Co oznacza pojęcie "ryba katadromiczna"?
- Czy ustawowy zakaz łowienia w odległości 50 m obejmuje przepławkę dla ryb?
- Jak daleko powyżej i poniżej przepławki może sięgać obręb ochronny?
W pytaniach o pojęcia trzeba znać kierunek wędrówki na tarło: ryba anadromiczna płynie z morza do rzeki, katadromiczna - z rzeki do morza. W pytaniach o przepławkę trzeba odróżnić ustawowy zakaz przy budowlach piętrzących od obrębu ochronnego.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego przy przepławkach dla ryb nie wolno wędkować, skoro służą one tylko do omijania zapór?
Przepławka skupia migrujące ryby z całej szerokości rzeki w wąskim korycie, przez co w jej wejściu i wyjściu ryby są wyjątkowo bezbronne wobec odłowu.
Dlatego połów przy przepławkach jest zwykle zabroniony, choć z różnych podstaw. Ustawowy zakaz połowu bliżej niż 50 m dotyczy budowli i urządzeń piętrzących wodę - art. 8 ust. 1 pkt 4 . Sama przepławka wody nie piętrzy, ale stoi przy jazie albo zaporze, od których te 50 m trzeba zachować. Na terenie przepławki i co najmniej 50 m powyżej i poniżej niej można ponadto ustanowić obręb ochronny - § 14 pkt 1 , a w obrębie ochronnym połów jest zabroniony - art. 14 ust. 2 . Zakaz przy przepławkach wprowadza też wiele regulaminów okręgów PZW .
Połów bliżej niż 50 m od budowli piętrzącej wodę jest wykroczeniem z art. 27b ust. 1 pkt 1, a połów w obrębie ochronnym - przestępstwem z art. 27c ust. 1 pkt 4.
Łosoś atlantycki jest rybą anadromiczną. Co to oznacza?
Ryba anadromiczna rośnie w morzu, a na tarło wędruje w górę rzek. Tak żyją łosoś, troć wędrowna i certa. Odwrotny tryb życia - wzrost w wodzie słodkiej i tarło w morzu - nazywa się katadromicznym i cechuje węgorza.
Młody łosoś spędza w rzece pierwsze lata, potem spływa do morza, a po kilku latach wraca na tarło do rzeki, w której się wylągł.
Okres ochronny wyznaczono właśnie pod ten cykl: łosoś jest chroniony od 1 października do 31 grudnia, a w Wiśle poniżej zapory we Włocławku od 1 grudnia do końca lutego - § 7 ust. 1 pkt 6 .
Co oznacza pojęcie "ryba katadromiczna"?
Ryba katadromiczna to gatunek, który większość życia spędza w wodach słodkich, a na tarło wędruje do morza.
Ryby wędrowne dzielą się na anadromiczne (wpływające z morza do wód śródlądowych na tarło) i katadromiczne, które odbywają wędrówkę w przeciwnym kierunku.
Czy ustawowy zakaz łowienia w odległości 50 m obejmuje przepławkę dla ryb?
Nie wprost. Ustawowy zakaz 50 m obejmuje budowle i urządzenia hydrotechniczne piętrzące wodę - art. 8 ust. 1 pkt 4 . Sama przepławka wody nie piętrzy, lecz umożliwia rybom pokonanie piętrzenia, więc pod ten konkretny przepis nie podpada.
Nie znaczy to jednak, że przy przepławce wolno wszystko - i to jest sedno pytania. Po pierwsze, przepławkę buduje się przy jazie albo zaporze, a od nich 50 m zachować trzeba, co w praktyce obejmuje i przepławkę. Po drugie, na terenie przepławki wraz z odcinkami cieku co najmniej 50 m powyżej i 50 m poniżej może zostać ustanowiony obręb ochronny - § 14 pkt 1 - a w obrębie ochronnym połów jest zabroniony, art. 14 ust. 2 . Granice oznacza się niebieskimi tablicami lub pławami z żółtym napisem, § 15.
Po trzecie, ograniczenia przy przepławkach często wprowadza regulamin okręgu : gromadzą się przy nich ryby wędrowne, a połów w tym miejscu jest szczególnie szkodliwy.
Połów w obrębie ochronnym jest przestępstwem - art. 27c ust. 1 pkt 4 .
Jak daleko powyżej i poniżej przepławki może sięgać obręb ochronny?
Co najmniej 50 m powyżej i 50 m poniżej przepławki. Obręb ochronny można ustanowić na terenie przepławek, budowli lub innych urządzeń umożliwiających przepływ ryb, łącznie z przylegającymi odcinkami cieków oraz odcinkami w odległości co najmniej 50 m powyżej i 50 m poniżej tych obiektów - § 14 pkt 1 .
Nie należy tego mylić z ustawowym zakazem połowu bliżej niż 50 m od budowli i urządzeń hydrotechnicznych piętrzących wodę - art. 8 ust. 1 pkt 4 . Ten obowiązuje zawsze, niezależnie od tego, czy obręb ochronny ustanowiono.
Obręby ochronne ustanawia zarząd województwa, w drodze uchwały - art. 15 ust. 2 - a ich granice oznacza się niebieskimi tablicami lub pławami z żółtym napisem "obręb ochronny - połów i czynności szkodliwe dla ryb wzbronione", § 15 .