Niektóre ryby i raki są w Polsce tak rzadkie, że chroni je prawo - przez cały rok i zwykle w całym kraju. Takich gatunków nie wolno łowić wcale: ani zabrać, ani nawet celowo złowić, żeby potem wypuścić. Na egzaminie często pojawiają się w pytaniach-pułapkach.
- Gatunek chroniony, złowiony przypadkiem, wypuszczasz od razu.
- Gatunku chronionego nie łowisz bez względu na długość - nawet gdy przepisy rybackie podają dla niego wymiar.
- Pod ochroną są m.in. różanka, piskorz, śliz, koza, strzebla błotna, minogi oraz oba rodzime raki: szlachetny i błotny.
- "Chroniona", "za mała" i "w okresie ochronnym" to trzy różne rzeczy.
- Ochrona gatunkowa obowiązuje wszędzie tak samo - żaden okręg jej nie zmieni.
Cztery sytuacje - nie myl ich
Wszystkie poniższe ryby mogą wrócić do wody, ale z różnych powodów, a gatunek obcy - wręcz przeciwnie:
| Sytuacja | Przykład | Co robisz |
|---|---|---|
| gatunek chroniony | różanka, piskorz, rak szlachetny | nie łowisz; przypadkiem złowiony wypuszczasz od razu |
| ryba za mała | szczupak 40 cm | wypuszczasz, bo nie ma wymiaru |
| okres ochronny | sandacz złowiony w kwietniu | wypuszczasz, bo trwa jego ochrona |
| gatunek obcy | babka bycza | uśmiercasz, nie wypuszczasz |
Najważniejsza różnica: zakaz połowu ryby za małej albo w okresie ochronnym dotyczy tylko tej długości i tego czasu - rybę złowioną przypadkiem wypuszczasz od razu. Gatunku chronionego nie wolno łowić nigdy: w żadnym rozmiarze i o żadnej porze roku.
Ochrona ścisła i częściowa
Gatunki chronione dzielą się na dwie grupy:
- ochrona ścisła - najrzadsze: jesiotr ostronosy, koza złotawa, strzebla błotna, minóg morski oraz głowacica, ale tylko w dorzeczu Dunaju,
- ochrona częściowa - dłuższa lista, m.in. aloza, parposz, śliz, koza, piskorz, piekielnica, brzanka, różanka, głowacze, minogi rzeczny i strumieniowy, a także rak szlachetny i rak błotny.
Dla wędkarza obie grupy oznaczają to samo: nie łowisz, a przypadkowo złowioną rybę od razu wypuszczasz. Gatunku chronionego nie wolno też przetrzymywać ani trzymać w domu, na przykład w akwarium.
Dwa gatunki mają podwójny status. Głowacica jest chroniona tylko w dorzeczu Dunaju. W pozostałych wodach to ryba łowna z wymiarem 70 cm i okresem ochronnym od marca do maja. Jesiotr ostronosy jest pod ścisłą ochroną i jednocześnie ma okres ochronny przez cały rok.
Uważaj na babki: babka czarna, czarnoplamka, mała i piaskowa są chronione, a babka bycza, łysa, rurkonosa i szczupła to gatunki obce, których nie wolno wypuścić. Zanim cokolwiek zrobisz z babką, rozpoznaj gatunek.
Ryby chronione, które możesz spotkać
Większość z nich to małe, niepozorne ryby. Złowiłeś rybkę, której nie znasz? Zanim zrobisz cokolwiek, sprawdź w atlasie, czy nie jest chroniona - to zajmie chwilę. Warto znać je z wyglądu:
- Różanka - mała, wysoka, srebrzysta ryba z opalizującym, zielononiebieskim paskiem na tylnej części ciała.
- Piskorz - długi jak węgorz, brązowożółty, z trzema ciemnymi pasami wzdłuż boku i dziesięcioma wąsikami wokół pyska.
- Koza - mała i żółtawa, z rzędem dużych ciemnych plam na boku i ruchomym, rozdwojonym kolcem pod okiem.
- Śliz - podobny do kozy, ale marmurkowy i bez kolca pod okiem. Ma sześć wąsików.
- Strzebla błotna - krępa, oliwkowozielona, z ciemnymi plamkami; żyje w małych, zarośniętych zbiornikach.
- Minogi - wyglądają jak małe węgorze, ale zamiast szczęk mają okrągły, lejkowaty otwór gębowy, a za okiem rząd siedmiu otworów skrzelowych.








Raki: dwa chronione, cztery obce
W Polsce żyją dwa rodzime raki - szlachetny i błotny. Oba są pod ochroną. W przepisach o połowie ryb mają co prawda wymiar i okres ochronny, ale to pułapka: ochrona gatunkowa jest ważniejsza. Złowienie ich to poważne naruszenie prawa, nawet jeśli masz kartę i zezwolenie.
Raki sygnałowy, pręgowaty, marmurkowy i luizjański są obce. Przenoszą dżumę raczą, która zabija raki rodzime. Złowionych nie wypuszczasz.
Jak je szybko odróżnić:
- biało-turkusowa plama przy stawie szczypiec - rak sygnałowy, obcy,
- ostre kolce po bokach głowy i czerwone pręgi na odwłoku - rak pręgowaty, obcy,
- szczypce krótkie i masywne, gładki pancerz - rak szlachetny, chroniony,
- szczypce długie i wąskie, pancerz z drobnymi kolcami - rak błotny, chroniony.
Nie masz pewności? Nie zabijaj raka i nie zabieraj go.




Pułapki na egzaminie
- "Jaki jest wymiar ochronny piskorza?" Żaden - piskorz jest chroniony i w ogóle nie wolno go łowić.
- "Który rak jest chroniony, a nie obcy?" Szlachetny albo błotny.
- "Która ryba jest pod ścisłą ochroną?" Na przykład jesiotr ostronosy albo strzebla błotna.
Żaden okręg nie obejmie gatunku ochroną gatunkową ani jej nie zniesie. Okręg może jednak zakazać zabierania ryby, która chroniona nie jest. Tak jest z lipieniem: w części okręgów nie wolno go zabierać przez cały rok, choć w przepisach krajowych to ryba łowna z wymiarem i okresem ochronnym.
Czerwona lista to co innego
Czerwona lista ocenia, jak bardzo gatunek jest zagrożony wyginięciem. To ocena naukowa, a nie przepis - sama niczego nie zakazuje. Certa i świnka są na niej wysoko, a mimo to wolno je łowić, z zachowaniem wymiaru i okresu ochronnego. O tym, czego nie wolno łowić, decyduje lista gatunków chronionych.
Jak ćwiczyć
- W atlasie, w grupie Pod ochroną, przejrzyj wszystkie chronione ryby i raki. Zwróć uwagę na te, które możesz złowić przypadkiem.
- W nauce wróć do tematów, które według panelu postępu wypadają najsłabiej.
- Chcesz wiedzieć, które gatunki są najbardziej zagrożone? Przeczytaj Czerwona księga ryb i raków - zagrożone gatunki w Polsce.
To ostatni dzień nauki. Jeśli oba egzaminy próbne poszły dobrze - jesteś gotowy. Powodzenia na egzaminie!
Najczęściej zadawane pytania
Czy sum jest największą rybą w Polsce?
Nie. Sum europejski to jedna z największych ryb polskich wód: dorasta do ponad 2,5 m i ponad 100 kg. Rekordy sumów złowionych w Polsce nie mają jednego oficjalnego rejestru, a podawane długości i masy bywają sprzeczne; media opisywały okazy blisko trzymetrowe, zmierzone i wypuszczone na zawodach. Większy jest jednak jesiotr ostronosy - osiąga do 4 m długości i 350 kg masy, przeciętnie około 2,5 m i 100-150 kg.
Jesiotr jest rybą wędrowną: dorasta w morzu, a do rzek wchodzi na tarło. Z ryb, które całe życie spędzają w wodach słodkich, największe rozmiary osiąga w Polsce sum. Doniesienia o sumach długości 4-5 m nie są potwierdzone.
Sum ma wymiar ochronny 70 cm - § 6 ust. 1 pkt 17 - i okres ochronny od 1 stycznia do 31 maja, § 7 ust. 1 pkt 12 . Regulamin okręgu może ustalić inne wartości, więc sprawdź zezwolenie.
Jaka jest największa ryba słodkowodna w Polsce?
To zależy, co uznać za rybę słodkowodną.
Jeśli liczyć ryby, które całe życie spędzają w wodach słodkich, największe rozmiary osiąga sum europejski: dorasta do ponad 2,5 m i ponad 100 kg. Rekordy sumów złowionych w Polsce nie mają jednego oficjalnego rejestru, a podawane długości i masy bywają sprzeczne; media opisywały okazy blisko trzymetrowe, zmierzone i wypuszczone na zawodach. To gatunek rodzimy, naturalnie zasiedla dorzecza Wisły i Odry.
Jeśli liczyć także ryby wędrowne, które z morza wchodzą do rzek na tarło, większy jest jesiotr ostronosy - do 4 m i 350 kg. W polskich rzekach wyginął jednak w latach pięćdziesiątych XX wieku i wraca dzięki zarybieniom. Jest objęty ochroną ścisłą i okresem ochronnym przez cały rok - § 7 ust. 1 pkt 4 .
Doniesienia o sumach długości 4-5 m nie są potwierdzone.
Czym różni się rak szlachetny od raka pręgowatego?
Rak szlachetny (rodzimy, podlegający ochronie) różni się od inwazyjnego raka pręgowatego budową i ubarwieniem szczypiec: rak szlachetny ma szczypce masywne z czerwonym lub rdzawym spodem, podczas gdy rak pręgowaty ma poprzeczne brązowo-czerwone paski na odwłoku oraz biało-pomarańczowe zakończenia szczypiec .
Rak pręgowaty jest inwazyjnym gatunkiem obcym (IGO) stwarzającym zagrożenie dla Unii - po złowieniu nie wolno go wypuszczać do wody, lecz należy go natychmiast uśmiercić.
Kiedy złowioną rybę trzeba wypuścić, a kiedy uśmiercić?
Rybę wypuszczasz, gdy jest za mała, gdy trwa jej okres ochronny albo gdy należy do gatunków chronionych. Gatunek nierodzimy z § 8 rozporządzenia (na przykład babkę byczą lub sumika karłowatego) uśmiercasz i nie wypuszczasz .
Najważniejsza różnica: zakaz połowu ryby za małej albo w okresie ochronnym dotyczy tylko tej długości i tego czasu - rybę złowioną przypadkiem wypuszczasz od razu, z niezbędną starannością (art. 9 ust. 1 ). Gatunku chronionego nie wolno łowić nigdy: w żadnym rozmiarze i o żadnej porze roku.
Stan prawny: rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt , rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 lipca 2023 r. , ustawa z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rybactwie śródlądowym .